राजमाता जिजाऊ : स्वराज्याची जननी

       इतिहास घडविणारे अनेक योद्धे आपण पाहतो; परंतु इतिहास घडविण्याची प्रेरणा देणाऱ्या व्यक्ती विरळच असतात. महाराष्ट्राच्या आणि भारतीय इतिहासाच्या पानांवर असेच एक अढळ, तेजस्वी आणि प्रेरणादायी नाव म्हणजे राजमाता जिजाऊ. त्यांच्या जन्मदिनी आपण केवळ एका थोर मातेला वंदन करत नाही, तर स्वराज्याच्या मूळ प्रेरणेला नमन करतो.राजमाता जिजाऊ या केवळ छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या माताच नव्हत्या, तर त्या स्वराज्याच्या संकल्पनेच्या पहिल्या शिल्पकार होत्या.राजमाता जिजाऊंचा जन्म इ.स. १५९८ साली सिंदखेड राजा येथे झाला. त्या काळातील नामांकित सरदार लखुजी जाधव यांच्या त्या कन्या होत. जाधव घराणे शूर, स्वाभिमानी आणि स्वातंत्र्यप्रिय म्हणून ओळखले जात होते. लहानपणापासूनच जिजाऊंना राजकारण, युद्धनीती, धर्म आणि संस्कार यांचे शिक्षण मिळाले.त्या काळात देशावर परकीय सत्तेचे वर्चस्व होते. सामान्य जनतेवर अन्याय, अत्याचार आणि अन्यविध लादले जात होते. ही परिस्थिती जिजाऊंच्या कोवळ्या मनावर खोल परिणाम करून गेली. अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची जिद्द त्यांच्यात लहानपणापासूनच रुजली.जिजाऊंचा विवाह शहाजीराजे भोसले यांच्याशी झाला. शहाजीराजे हे पराक्रमी सरदार होते; मात्र त्यांचे जीवन सतत युद्ध, सत्ता संघर्ष आणि राजकीय अस्थिरतेत गेले. त्यामुळे जिजाऊंना आयुष्यातील अनेक वर्षे एकट्याने जबाबदाऱ्या सांभाळाव्या लागल्या.या काळात त्यांनी दुःखाला आपले भविष्य होऊ दिले नाही. संकटांमधूनच त्यांनी धैर्य, संयम आणि दूरदृष्टी विकसित केली. मातृत्व, कर्तव्य आणि राष्ट्रभक्ती यांचा सुरेख संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसून येतो.शिवनेरी किल्ला येथे जन्मलेल्या शिवाजी महाराजांच्या बालपणावर जिजाऊंचा ठसा अमिट आहे. त्या आपल्या पुत्राला केवळ गोष्टी सांगत नसत; त्या इतिहास घडविण्याचे बीज पेरत असत.रामायण, महाभारत, पुराणे, संतकथा यांमधून त्या शिवरायांना धर्म, न्याय, पराक्रम आणि प्रजाहिताचे संस्कार देत. “राजा म्हणजे जनतेचा सेवक असतो” हा विचार त्यांनी बालवयातच रुजवला.त्यांनी शिवरायांना तलवार चालवायला शिकवले, पण त्याहीपेक्षा तलवारीचा योग्य उपयोग कसा करायचा हे शिकवले. त्यामुळेच शिवाजी महाराज हे केवळ विजेते योद्धा नव्हते, तर प्रजेसाठी झटणारे लोककल्याणकारी राजा ठरले.“हे राज्य रयतेचे असावे” ही भावना जिजाऊंच्या मनात आधी जन्माला आली आणि पुढे ती शिवरायांच्या कार्यातून साकार झाली. स्वराज्य म्हणजे फक्त सत्ता नव्हे, तर न्याय, धर्म, स्वाभिमान आणि स्वातंत्र्य यांचा संगम असल्याचे त्यांनी शिकवले.शिवाजी महाराजांच्या प्रत्येक विजयामागे जिजाऊंचे विचार, त्यांचे संस्कार आणि त्यांची प्रेरणा होती. म्हणूनच इतिहासकार राजमाता जिजाऊंना स्वराज्याची जननी मानतात.आजच्या डिजिटल आणि वेगवान युगात जिथे मूल्ये हरवत चालली आहेत, तिथे जिजाऊंचे विचार अधिकच महत्त्वाचे ठरतात. त्यांनी दिलेला संदेश स्पष्ट आहे—“घरात घडणारे संस्कारच उद्याचे राष्ट्र घडवतात.”राजमाता जिजाऊ म्हणजे स्त्रीशक्तीचे सर्वोच्च प्रतीक आहेत. त्यांनी सिद्ध करून दाखवले की स्त्री ही केवळ कुटुंबाची आधारस्तंभ नसून राष्ट्रनिर्मितीची शक्ती असते.ज्या काळात स्त्रीला चार भिंतींत अडकवून ठेवले जात होते, त्या काळात जिजाऊंनी तलवारीचा विचार मुलाच्या हातात दिला आणि मनात स्वराज्याचे स्वप्न पेरले. रामायण, महाभारत, पुराणे यांच्या कथा सांगताना त्या केवळ गोष्टी सांगत नव्हत्या, तर अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धडे देत होत्या. त्यांची प्रत्येक गोष्ट ही एक संस्कारशाळा होती.राजमाता जिजाऊंचा जन्मदिवस म्हणजे केवळ इतिहासातील एक तारीख नव्हे. तो एक प्रेरणादिन, संस्कारदिन आणि स्वराज्य स्मृतीदिन आहे. त्यांच्या जीवनाकडे पाहिले, तर कळते की एका आईचे विचार संपूर्ण युगाला दिशा देऊ शकतात.आज त्यांच्या चरणी नतमस्तक होताना एवढेच म्हणावेसे वाटते.

“राजमाता जिजाऊ,
तुमचे विचार आमच्या रक्तात राहोत,
तुमचे संस्कार आमच्या पिढ्यांना दिशा देवोत,
आणि तुमच्या स्वप्नातील स्वराज्य
सदैव जिवंत राहो.”