मकरसंक्रांती : धार्मिक श्रद्धा आणि लोकजीवनाशी जोडलेला महत्त्वाचा सण

      हिवाळ्याच्या कुडकुडत्या रात्रींना निरोप देत जेव्हा पहाटेच्या उन्हात किंचित उब जाणवू लागते, तेव्हा निसर्ग स्वतःच जणू नव्या आश्वासनासह उभा राहतो. त्या क्षणी भारतीय जनजीवनात येतो मकरसंक्रांतीचा पवित्र सण. हा सण केवळ एक धार्मिक परंपरा नाही, केवळ ऋतुबदलाची खगोलशास्त्रीय घटना नाही; तो आहे हजारो वर्षांच्या संस्कृतीने घडवलेला जीवनविचार. काळाच्या प्रत्येक वळणावर माणसाला अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारा, निराशेतून आशेकडे वळवणारा हा सण आजही तितकाच समकालीन आणि अर्थपूर्ण आहे.

सूर्याचे उत्तरायण : खगोलातून जीवनात उतरलेले तत्त्वज्ञान
मकरसंक्रांतीला सूर्य धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो आणि उत्तरायण सुरू होते. दिवस हळूहळू मोठे होऊ लागतात, रात्री मागे सरकतात. भारतीय ऋषीमुनींनी या खगोलशास्त्रीय घटनेला केवळ नोंदवले नाही, तर तिला जीवनाशी जोडले. अंधार कमी होतो म्हणजे अज्ञान कमी होण्याची ही खूण; प्रकाश वाढतो म्हणजे ज्ञान, विवेक आणि कर्तृत्व वाढवण्याची ही हाक. म्हणूनच मकरसंक्रांती हा केवळ सूर्याचा प्रवास नाही, तर माणसाच्या अंतर्मनातील उत्तरायण आहे.

सूर्यपूजन आणि श्रद्धेची परंपरा
भारतीय संस्कृतीत सूर्याला प्रत्यक्ष देव मानले गेले. कारण सूर्य म्हणजे ऊर्जा, शिस्त, सातत्य आणि जीवन. मकरसंक्रांतीच्या दिवशी सूर्योदयाला स्नान करून सूर्यनमस्कार, अर्घ्यदान, मंत्रोच्चार केले जातात. या उपासनेमागे एक खोल अर्थ दडलेला आहे. दररोज उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणेच माणसानेही संकटांनंतर पुन्हा उभे राहिले पाहिजे. पडझड ही शेवट नसून, नवा प्रारंभ असतो, हा संदेश सूर्य देतो.

पौराणिक कथा

समेट, त्याग आणि धर्मनिष्ठेचा संदेश, लोककथेनुसार मकरसंक्रांतीच्या दिवशी सूर्यदेव आपल्या पुत्र शनीकडे जातात. मतभेद विसरून पिता-पुत्र एकत्र येतात. ही कथा सांगते, नाती टिकवायची असतील तर अहंकार बाजूला ठेवावा लागतो.महाभारतातील भीष्म पितामहांची कथा तर या दिवसाला आध्यात्मिक उंची देते. इच्छामृत्यूचे वरदान असूनही त्यांनी उत्तरायणाची वाट पाहिली. धर्मासाठी, सत्यासाठी आणि कर्तव्यासाठी त्यांनी केलेला त्याग मकरसंक्रांतीला मोक्षाशी जोडतो. त्यामुळे हा सण केवळ आनंदाचा नाही, तर आत्मपरीक्षणाचाही आहे.

दानधर्म : सणाला लाभलेली माणुसकी
मकरसंक्रांती म्हणजे दानाचा सण. तीळ, गूळ, धान्य, वस्त्रे, उबदार कपडे, हे सगळे गरजूंपर्यंत पोहोचवण्याची परंपरा आहे. भारतीय संस्कृतीने सणांना केवळ भोगाचे स्वरूप दिले नाही; त्यांना जबाबदारीचे रूप दिले. समाजातील शेवटच्या माणसापर्यंत जर उब पोहोचली नाही, तर सण अपुरा राहतो, ही जाणीव मकरसंक्रांती रुजवते.

तीळगूळ : शब्दांत न मावणारे जीवनतत्त्वज्ञान
“तीळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” हे वाक्य ऐकताना साधे वाटते; पण त्यात जीवनाचा गाभा सामावलेला आहे. तीळ कडू असतो, जसा आयुष्यातील संघर्ष, दुःख, अपयश. गूळ गोड असतो, जसे प्रेम, क्षमा, आपुलकी. जीवनात कटु अनुभव येणारच; प्रश्न आहे तो आपण त्यावर कसे बोलतो, कसे वागतो. गोड शब्दांनी, संयमाने आणि समजुतीने नाती जपण्याची शिकवण मकरसंक्रांती देते.

पतंगोत्सव:आकाशात उमटलेली स्वप्ने
मकरसंक्रांतीला आकाश रंगीबेरंगी पतंगांनी भरते. बालकांपासून वृद्धांपर्यंत सगळेच जण या उत्सवात सहभागी होतात. पतंग उडवताना लागणारा संयम, लक्ष आणि कौशल्य हेच गुण जीवनातही आवश्यक असतात. उंच उडायचे, पण दोर हातात घट्ट ठेवायचा, हा जीवनाचा अनमोल धडा पतंगोत्सव देतो. स्पर्धा असली तरी आनंद हरवू नये, हेही हा सण शिकवतो.

प्रदेशानुसार वेगवेगळे रंग, एकच भाव
भारताच्या प्रत्येक भागात मकरसंक्रांती वेगवेगळ्या नावांनी साजरी होते, कुठे अग्नीभोवती लोकगीतांचा गजर, कुठे शेतकऱ्याच्या श्रमाचे प्रतीक असलेला पोंगल, कुठे पतंगांनी भरलेले आकाश, तर महाराष्ट्रात हळदीकुंकू, तिळगुळ आणि स्नेहमेळावे. परंपरा वेगळी असली तरी भाव एकच, कृतज्ञता, आनंद आणि सामूहिकता.

हळदीकुंकू : स्त्रीजीवनातील सामूहिक सौंदर्य
महाराष्ट्रात मकरसंक्रांतीचा एक विशेष पैलू म्हणजे हळदीकुंकू. स्त्रिया एकमेकींना घरी बोलावून सौभाग्याचे प्रतीक असलेली हळद-कुंकू देतात. ही केवळ परंपरा नाही, तर स्त्रीजीवनातील स्नेह, आधार आणि संवादाचे सुंदर व्यासपीठ आहे. घराघरांतून नाती जुळतात, मनातील दुरावे विरघळतात.

आरोग्य, निसर्ग आणि लोकशहाणपण
हिवाळ्याच्या शेवटी शरीराला उष्णता देणारे तीळ, गूळ, बाजरी यांचा आहार वैज्ञानिकदृष्ट्याही उपयुक्त आहे. ऋतुनुसार आहार घेण्याचे जे ज्ञान आज विज्ञान सांगते, ते भारतीय परंपरेने शतकानुशतके पाळले आहे. मकरसंक्रांती हा निसर्गाशी सुसंगत जीवनशैलीचा आदर्श आहे.

आत्मिक अर्थ : अंतर्मनातील परिवर्तनाचा सण
मकरसंक्रांतीचा खरा उत्सव बाहेरच्या गोंगाटात नाही, तर आतल्या शांततेत आहे. सूर्य जसा उत्तरायणाकडे जातो, तशी माणसाची वाटचाल सत्य, करुणा आणि कर्तव्याकडे व्हावी. अहंकाराचा त्याग, द्वेषाचे दहन आणि सद्भावनेचे रोपण, हेच या सणाचे मौन उपदेश आहेत.मकरसंक्रांती हा काळाच्या प्रवाहात उभा असलेला दीपस्तंभ आहे. तो सांगतो, की अंधार कितीही दाट असला तरी प्रकाशाची वाट थांबत नाही. कटुता कितीही असली तरी गोडवा जिंकतो. आणि माणूस म्हणून जगायचे असेल, तर स्वतःचा उजेड इतरांपर्यंत पोहोचवावा लागतो.म्हणूनच मकरसंक्रांती केवळ सण नाही, तो संस्कृतीने घडवलेला जीवनमार्ग आहे, जो आजही तितक्याच तेजाने उजळून निघतो.