बाळशास्त्री जांभेकर : मराठी पत्रकारितेचा आद्य दीपस्तंभ

        मराठी पत्रकारितेच्या इतिहासात काही नावे केवळ व्यक्ती म्हणून आठवली जात नाहीत, तर ती एक परंपरा, एक विचारधारा म्हणून स्मरणात राहतात. अशाच तेजस्वी परंपरेचा आरंभ करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे बाळशास्त्री जांभेकर. त्यांना मराठी पत्रकारितेचे जनक म्हटले जाते, आणि हे बिरुद त्यांनी केवळ सुरूवात करून नव्हे, तर पत्रकारितेला वैचारिक अधिष्ठान देऊन मिळवले आहे.
       ज्या काळात समाज शिक्षणाच्या प्रकाशापासून दूर होता, अंधश्रद्धा, अज्ञान आणि भीती यांचे सावट होते, त्या काळात बाळशास्त्री जांभेकरांनी लेखणी हाती घेतली. त्यांची लेखणी केवळ बातम्या देण्यासाठी नव्हे, तर विचार जागवण्यासाठी होती. समाजाने डोळे उघडून वास्तव पाहावे, प्रश्न विचारावेत आणि विवेकाच्या मार्गावर चालावे. हीच त्यांची पत्रकारितेची भूमिका होती.

'दर्पण' : समाजाला स्वतःचा चेहरा दाखवणारा आरसा

        इ.स. १८३२ साली बाळशास्त्री जांभेकरांनी दर्पण या मराठीतील पहिल्या वृत्तपत्राची स्थापना केली. ‘दर्पण’ हे नावच त्याच्या उद्देशाचे प्रतीक होते. समाजाला स्वतःचा खरा चेहरा दाखवणारा आरसा. या वृत्तपत्रातून केवळ घडामोडी मांडल्या गेल्या नाहीत, तर समाजप्रबोधनाची एक नवी चळवळ सुरू झाली. ‘दर्पण’मधील लेख हे इंग्रजी सत्तेच्या बातम्यांपुरते मर्यादित नव्हते. सामाजिक सुधारणा, शिक्षणाचे महत्त्व, अंधश्रद्धेवर प्रहार, विज्ञाननिष्ठ विचार, नैतिक मूल्ये,
हे सगळे विषय त्या काळात अत्यंत धैर्याने मांडले गेले. बाळशास्त्रींनी मराठी भाषेला ज्ञानाची, विचारांची आणि विवेकाची भाषा बनवले.

पत्रकारिता : केवळ व्यवसाय नव्हे, तर सामाजिक कर्तव्य
        बाळशास्त्री जांभेकरांसाठी पत्रकारिता हा व्यवसाय नव्हता; ती एक सामाजिक जबाबदारी होती. त्यांनी शब्दांना बाजारपेठेपासून दूर ठेवले आणि त्यांना समाजोद्धाराचे साधन बनवले. सत्य सांगताना कोणाला दुखावले जाईल याची भीती न बाळगता, पण माणुसकीची कास धरून त्यांनी लेखन केले.त्या काळात छापखाना, वितरण, वाचकवर्ग, सगळेच मर्यादित होते. तरीही त्यांनी हार मानली नाही. कारण त्यांना माहीत होते की आज पेरलेले विचार उद्या समाजाला दिशा देतील. आज आपण जेव्हा निर्भीड पत्रकारितेची परंपरा पाहतो, तेव्हा तिची मुळे ‘दर्पण’च्या त्या काळ्या शाईत खोलवर रुजलेली दिसतात.

आजच्या पत्रकारितेसाठी बाळशास्त्रींचा वारसा
        आज आपण डिजिटल युगात आहोत. बातम्या एका क्षणात जगभर पोहोचतात. पण या वेगाच्या काळात बाळशास्त्री जांभेकरांची आठवण अधिक महत्त्वाची ठरते. कारण त्यांनी शिकवलेली पत्रकारिता वेगाची नव्हे, तर विवेकाची होती; गर्दीची नव्हे, तर सत्याची होती. ‘दर्पण’ हे फक्त पहिले वृत्तपत्र नव्हते, तर ते मराठी पत्रकारितेचे चारित्र्य घडवणारे माध्यम होते. आज जेव्हा पत्रकार सत्य, नैतिकता आणि समाजहित यांचा विचार करतो, तेव्हा तो नकळत बाळशास्त्रींच्याच वाटेवर चालत असतो.

स्मृतींना वंदन

      बाळशास्त्री जांभेकर यांची स्मृती म्हणजे मराठी पत्रकारितेची जन्मकथा आहे. ती आठवण करून देते की पत्रकारिता ही सत्तेची मर्जी राखण्यासाठी नसते, तर समाजाचे भान जागे ठेवण्यासाठी असते. ‘दर्पण’मधून उमटलेले शब्द आजही आपल्याला सांगतात. सत्य सांगणे हीच पत्रकाराची खरी ओळख आहे.आज पत्रकार दिन साजरा करताना, लोकमान्य टिळकांप्रमाणेच बाळशास्त्री जांभेकरांना वंदन करणे म्हणजे मराठी पत्रकारितेच्या मुळांना नमन करणे होय. कारण ज्या मुळांवर उभी आहे ती पत्रकारिता, तीच समाजाला दिशा देऊ शकते.