क्रांतिसूर्य वासुदेव बळवंत फडके : सशस्त्र स्वातंत्र्यलढ्याची पहिली संघटित ठिणगी

      भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या प्रदीर्घ इतिहासात १८५७ च्या उठावानंतर काही काळ जणू शांतता पसरली होती. ब्रिटिश सत्तेच्या कडेलोट शक्तीसमोर भारतीय समाज निराश झाल्यासारखा वाटत होता. अशा वेळी एका तरुणाने “स्वराज्य हा जन्मसिद्ध हक्क आहे” ही भावना मनात बाळगून सशस्त्र क्रांतीची पहिली संघटित चळवळ उभारण्याचे धाडस केले. तो तरुण म्हणजे क्रांतिसूर्य वासुदेव बळवंत फडके.आज त्यांच्या बलिदानदिनानिमित्त त्यांच्या कार्याचा मागोवा घेताना जाणवते की, फडके हे केवळ क्रांतिकारक नव्हते, तर ते स्वाभिमान, संघटनशक्ती आणि राष्ट्रभक्तीचे जाज्वल्य प्रतीक होते.४ नोव्हेंबर १८४५ रोजी रायगड जिल्ह्यातील शिरढोण या गावात फडके यांचा जन्म झाला. लहानपणापासूनच त्यांच्यात स्वाभिमान आणि जिद्द दिसून येत होती. शिक्षणासाठी ते मुंबईत आले. त्यानंतर त्यांनी पुण्यात नोकरी स्वीकारली. ब्रिटिशांच्या लष्करी खात्यातील कारकून म्हणून काम करत असताना त्यांनी प्रशासनाची कार्यपद्धती जवळून पाहिली.मात्र, नोकरीदरम्यान घडलेल्या एका घटनेने त्यांच्या आयुष्याची दिशा बदलली. आईच्या आजारपणाची बातमी मिळूनही ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी रजा नाकारल्याने त्यांना आईच्या अखेरच्या क्षणी उपस्थित राहता आले नाही. या घटनेने त्यांच्या मनात ब्रिटिशांविषयी तीव्र संताप निर्माण झाला. त्यानंतर त्यांनी सरकारी नोकरीचा राजीनामा देत स्वातंत्र्यलढ्यात झोकून देण्याचा निर्धार केला.१८७० च्या दशकात महाराष्ट्रात भीषण दुष्काळ पडला. शेतकरी उपासमारीने त्रस्त होते, जनावरे मरत होती आणि ब्रिटिश सरकार मात्र महसूल वसुलीत कठोर होते. फडके यांनी ग्रामीण भागात फिरून लोकांची दयनीय अवस्था पाहिली. त्यांनी ओळखले की, केवळ भाषणांनी किंवा याचिकांनी स्वातंत्र्य मिळणार नाही; त्यासाठी सशस्त्र संघर्ष आवश्यक आहे.त्यांनी रामोशी, धनगर, कोळी, भिल्ल यांसारख्या समाजघटकांना एकत्र केले. हे लोक ब्रिटिश सत्तेपासून वंचित आणि त्रस्त होते. फडके यांनी त्यांच्यात स्वराज्याची ज्योत पेटवली.फडके यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसह सशस्त्र गट तयार केला. पुणे, नगर आणि कोकण परिसरात त्यांनी सरकारी तिजोऱ्यांवर धाड टाकून ब्रिटिश प्रशासनाला थेट आव्हान दिले. त्यांच्या कारवायांचा उद्देश वैयक्तिक संपत्ती मिळवणे नव्हता; तर स्वराज्यासाठी निधी उभारणे हा होता.ब्रिटिश प्रशासन त्यांच्या धाडसाने हादरले. त्यांच्या अटकेसाठी मोठे बक्षीस जाहीर करण्यात आले. अनेक ठिकाणी चकमकी झाल्या. अखेर १८७९ मध्ये त्यांना अटक करण्यात आली.फडके यांच्यावर देशद्रोहाचे आरोप ठेवण्यात आले. न्यायालयात त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध निर्भीडपणे आपले विचार मांडले. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, “मी माझ्या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी लढलो; त्यात अपराध काय?” त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली आणि त्यांना परदेशातील एडन (Aden) येथील कारागृहात पाठविण्यात आले.एडनच्या कठोर कारागृहातही फडके यांनी हार मानली नाही. त्यांनी तुरुंगातून पळून जाण्याचाही प्रयत्न केला; परंतु तो अयशस्वी ठरला. कठोर श्रम, आजारपण आणि उपासमारीमुळे त्यांची प्रकृती खालावली. १७ फेब्रुवारी १८८३ रोजी त्यांनी कारागृहातच अखेरचा श्वास घेतला.त्यांचे बलिदान भारतातील पुढील क्रांतिकारकांसाठी प्रेरणास्त्रोत ठरले.फडके यांच्या विचारांनी आणि धैर्याने पुढील अनेक क्रांतिकारकांना प्रेरणा दिली. लोकमान्य टिळक यांच्या स्वराज्य चळवळीतील आक्रमक भूमिकेत, चापेकर बंधू यांच्या सशस्त्र कारवायांत आणि विनायक दामोदर सावरकर यांच्या क्रांतिकारी विचारांत फडके यांच्या लढ्याचे प्रतिबिंब दिसते.इतिहासकारांच्या मते, १८५७ नंतर संघटित सशस्त्र उठावाचा पहिला गंभीर प्रयत्न फडके यांनीच केला. त्यामुळे त्यांना भारतीय सशस्त्र क्रांतीचे आद्यपुरुष मानले जाते.आज महाराष्ट्रात आणि देशभरात फडके यांच्या स्मृती जपण्यासाठी विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यांच्या जीवनावर आधारित पुस्तके, संशोधन आणि व्याख्याने आयोजित केली जातात. शालेय अभ्यासक्रमातही त्यांच्या कार्याचा समावेश आहे.स्वातंत्र्याच्या ७५ वर्षांनंतरही त्यांच्या विचारांची प्रासंगिकता कायम आहे. अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य, संघटनशक्ती आणि राष्ट्रहितासाठी त्याग करण्याची तयारी, हीच त्यांची खरी शिकवण आहे.वासुदेव बळवंत फडके हे केवळ इतिहासातील एक नाव नाही; तर ते स्वाभिमानाचा जाज्वल्य दीपस्तंभ आहेत. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र बंड उभारून त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला नवी दिशा दिली.त्यांचे जीवन नव्या पिढीला सांगते,  स्वातंत्र्य सहज मिळत नाही; त्यासाठी त्याग, संघर्ष आणि अटळ धैर्य आवश्यक असते. क्रांतिसूर्य फडके यांचे तेज भारतीय इतिहासात सदैव झळकत राहील.