भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील बुलबुल.....कवयित्री सरोजिनी नायडू यांचे प्रेरणादायी जीवन

   भारतीय इतिहासाच्या विशाल पटावर काही व्यक्तिमत्त्वे अशी झळकतात की त्यांच्या कार्याचा प्रकाश काळाच्या पडद्याआड जाऊनही समाजाला दिशा देत राहतो. काव्याच्या मधुर सुरांनी जनमानस जिंकणाऱ्या आणि स्वातंत्र्याच्या रणांगणात आपल्या वाणीने व कृतीने असंख्यांना प्रेरित करणाऱ्या सरोजिनी नायडू यांचे नाव या तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अग्रक्रमाने घेतले जाते. “भारताची बुलबुल” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या महान कवयित्रीने साहित्य, समाजकार्य आणि राजकारण या तिन्ही क्षेत्रांत आपला अद्वितीय ठसा उमटवला. १३ फेब्रुवारी १८७९ रोजी हैदराबाद येथे जन्मलेल्या सरोजिनी नायडू यांचे बालपण विद्वत्ता आणि संस्कारांच्या वातावरणात गेले. त्यांच्या वडिलांचे नाव अघोरनाथ चट्टोपाध्याय, एक प्रख्यात शास्त्रज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ, तर आई वरदासुंदरी या स्वतः काव्यलेखन करणाऱ्या संवेदनशील कवयित्री होत्या. घरातील बौद्धिक वातावरणामुळे सरोजिनींच्या मनात लहानपणापासूनच साहित्याविषयी अपार आकर्षण निर्माण झाले.अत्यंत बुद्धिमान असलेल्या सरोजिनींनी केवळ बारा वर्षांच्या वयात मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्यांच्या प्रतिभेची दखल घेत त्यांना परदेशात शिक्षणासाठी पाठवण्यात आले. लंडन व केंब्रिज येथे शिक्षण घेत असताना त्यांच्या काव्यप्रतिभेला नवे पैलू लाभले; इंग्रजी भाषेत लिहिलेल्या त्यांच्या कवितांमध्ये भारतीय संस्कृतीचा सुगंध दरवळत असे.सरोजिनी नायडू यांच्या कवितांमध्ये निसर्ग, प्रेम, स्त्रीमन, भारतीय जीवन आणि राष्ट्रभावना यांचे सुंदर मिश्रण आढळते. त्यांच्या शब्दांना संगीताची लय होती, म्हणूनच त्यांना “नाइटिंगेल ऑफ इंडिया” अशी उपाधी मिळाली. “The Golden Threshold”, “The Bird of Time” आणि “The Broken Wing” या त्यांच्या काव्यसंग्रहांनी साहित्यविश्वाला वेगळेच सौंदर्य दिले.त्यांच्या कवितांमध्ये केवळ अलंकारिक भाषा नव्हती, तर त्यात भारतीय आत्म्याची धडधड होती. साध्या माणसांचे जीवन, बाजारपेठेतील रंगत, सण-उत्सवांची उधळण, हे सारे त्यांच्या लेखणीतून जिवंत होत असे.कवयित्री म्हणून नावारूपाला आलेल्या सरोजिनी नायडूंना देशाची गुलामी अस्वस्थ करत होती. राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन त्यांनी स्वातंत्र्य चळवळीत उडी घेतली. त्यांच्या प्रभावी भाषणांनी जनतेत जागृती निर्माण केली. स्त्रियांनी घराच्या चौकटी ओलांडून राष्ट्रकार्यात सहभागी व्हावे, असा त्यांचा ठाम आग्रह होता.त्यांनी सत्याग्रह, विदेशी वस्तूंचा बहिष्कार आणि असहकार आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला. अनेकदा त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला; पण त्यांच्या निर्धारात कधीच ढळ आला नाही. त्यांच्या आवाजात काव्याची कोमलता आणि क्रांतीची ज्वाला एकाच वेळी जाणवत असे.१९२५ साली त्या Indian National Congressच्या अध्यक्षपदी विराजमान झाल्या. ही त्या काळातील अत्यंत मोठी ऐतिहासिक घटना होती. स्वातंत्र्यानंतर त्या उत्तर प्रदेशच्या पहिल्या महिला राज्यपाल बनल्या, आणि अशा प्रकारे भारतीय प्रशासनात महिलांसाठी नवे दालन खुले केले.सरोजिनी नायडू यांनी केवळ राजकारणात भाग घेतला नाही, तर स्त्रीशिक्षण, समानता आणि आत्मविश्वास यांचा प्रचार केला. त्यांना वाटत होते की राष्ट्राची खरी प्रगती स्त्रियांच्या सक्षमीकरणाशिवाय शक्य नाही. त्यांच्या विचारांत आधुनिकतेची झलक होती, पण त्याच वेळी भारतीय परंपरेशी असलेले नातेही घट्ट होते.त्यांची वाणी विनोदी, स्वभाव उत्साही आणि मन अत्यंत संवेदनशील होते. कठीण प्रसंगातही हसतमुख राहण्याची कला त्यांना अवगत होती. त्यांच्या उपस्थितीत सभागृह उजळून निघत असे,जणू शब्दांनाच पंख फुटले आहेत असे भासत असे.२ मार्च १९४९ रोजी त्यांचे निधन झाले; परंतु त्यांनी दिलेला प्रेरणेचा दीप आजही प्रज्वलित आहे. त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की काव्य आणि कर्तव्य यांचा संगम घडला तर समाजपरिवर्तनाची शक्ती निर्माण होते. सरोजिनी नायडू या केवळ कवयित्री नव्हत्या; त्या एक स्वप्न होत्या, स्वतंत्र, समतावादी आणि जागृत भारताचे स्वप्न. त्यांच्या शब्दांतून उमटलेली आशा आणि त्यांच्या कृतीतून दिसलेले धैर्य हे आजच्या पिढीसाठी मार्गदर्शक ठरते. भारताच्या इतिहासात त्यांचे स्थान एका तेजस्वी ताऱ्यासारखे आहे,जो काळोखातही दिशा दाखवत राहतो.