जागतिक रेडिओ दिवस : आवाजाने जोडलेले जग

      मानवाच्या संवादाच्या इतिहासात काही शोध असे आहेत की ज्यांनी समाजाची दिशा बदलली. शब्दांना पंख देऊन ते हजारो मैलांवर पोहोचवणारे माध्यम म्हणजे रेडिओ. आज डिजिटल युगात मोबाईल, इंटरनेट, सोशल मीडिया यांचा बोलबाला असला तरी एक काळ असा होता की रेडिओ हा प्रत्येक घराचा सदस्यच होता. म्हणूनच UNESCOने १३ फेब्रुवारी हा दिवस ‘जागतिक रेडिओ दिवस’ म्हणून घोषित केला, या माध्यमाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक योगदानाचा गौरव करण्यासाठी. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इटलीच्या शास्त्रज्ञ Guglielmo Marconi यांनी वायरलेस संदेश पाठवण्याचा प्रयोग यशस्वी केला आणि जगाने संवादाचा नवा अध्याय पाहिला. सुरुवातीला हे तंत्रज्ञान लष्करी आणि सागरी संपर्कासाठी वापरले गेले, परंतु लवकरच त्याचे सामर्थ्य जनतेपर्यंत पोहोचले.रेडिओ हा केवळ उपकरण नव्हता; तो आशेचा आवाज होता. युद्धकाळात बातम्या, आपत्तीच्या वेळी सूचना, तर शांततेच्या काळात संगीत आणि ज्ञान, रेडिओने प्रत्येक परिस्थितीत माणसाला आधार दिला.आजच्या पिढीला हा प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे. पण त्या काळात रेडिओ लोकप्रिय होण्यामागे अनेक ठोस कारणे होती. रेडिओ हा सर्वसामान्यांच्या आवाक्यातील माध्यम होता. वीज नसलेल्या भागांतही बॅटरीवर चालणारे रेडिओ लोकांना जगाशी जोडत होते.टेलिव्हिजन नव्हता, दृश्य नव्हते, फक्त आवाज. त्यामुळे कथाकथन, नाटके, गाणी ऐकताना श्रोत्यांच्या मनात स्वतःचे चित्र उभे राहत असे. हा अनुभव अत्यंत वैयक्तिक आणि जिवंत होता.त्या काळात अफवा पसरवणारी सोशल मीडिया नव्हती. रेडिओवर आलेली बातमी म्हणजे सत्य, असा समाजाचा विश्वास होता.संध्याकाळ झाली की घरातील सर्वजण रेडिओभोवती जमा होत. गाणी, नाट्यप्रयोग, क्रीडा समालोचन, ही सामूहिक ऐकण्याची परंपरा कुटुंबातील नाते अधिक घट्ट करत असे.भारतामध्ये All India Radioने रेडिओला खऱ्या अर्थाने लोकशाही माध्यम बनवले. “बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय” या ध्येयाने ग्रामीण भागातही माहिती, शेतीविषयक मार्गदर्शन, शैक्षणिक कार्यक्रम पोहोचले.स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात रेडिओने राष्ट्रीय भावनेला बळ दिले. नंतरच्या दशकांत चित्रपटसंगीताने तर रेडिओला घराघरात लोकप्रिय केले. अनेकांच्या आठवणीत आजही सकाळच्या प्रार्थना, हवामानाचा अंदाज आणि “आकाशवाणी”चा गंभीर उद्घोष जिवंत आहे.United Nationsच्या मते रेडिओ हे सर्वात व्यापक पोहोच असलेले माध्यम आहे. शिक्षण, लोकशाही, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि आपत्ती व्यवस्थापन, या सर्व क्षेत्रांत रेडिओ आजही महत्त्वाची भूमिका बजावतो.आफ्रिका असो किंवा आशियातील दुर्गम खेडी, जिथे इंटरनेट पोहोचले नाही, तिथे रेडिओ अजूनही आशेचा किरण आहे.काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले; पण रेडिओ हरवला नाही—तो बदलत गेला. एफएम चॅनेल्स, इंटरनेट रेडिओ, पॉडकास्ट्स यांनी या माध्यमाला नवे रूप दिले. आजचा रेडिओ अधिक संवादात्मक आहे, अधिक तरुण आहे.कारमध्ये प्रवास करताना, कामाच्या गडबडीत किंवा एकटेपणाच्या क्षणी, रेडिओ अजूनही सोबत असतो. स्क्रीनकडे न पाहताही माहिती आणि मनोरंजन देणारे हे एकमेव माध्यम आहे.रेडिओ हा आवाजाचा पूल आहे, शहर आणि खेडे, श्रीमंत आणि गरीब, शिक्षित आणि अशिक्षित यांच्यातील अंतर मिटवणारा. तो माणसाला माणसाशी जोडतो.जागतिक रेडिओ दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की प्रगतीच्या धावपळीतही संवादाची उब टिकवणे आवश्यक आहे. रेडिओने आपल्याला केवळ बातम्या दिल्या नाहीत; त्याने आपल्याला ऐकण्याची संस्कृती दिली, इतरांचे विचार समजून घेण्याची सवय दिली.आज आपण डिजिटल जगात जगत असलो तरी रेडिओचे महत्त्व अजूनही कमी झालेले नाही. उलट, संकटाच्या काळात सर्वात विश्वासार्ह ठरणारे माध्यम म्हणून त्याची ओळख अधिक दृढ झाली आहे.जागतिक रेडिओ दिवस हा केवळ एका उपकरणाचा उत्सव नाही; तो मानवी संवादाच्या शक्तीचा सन्मान आहे. बदलत्या काळातही रेडिओ आपल्याला सांगतो.
“आवाज कधी मरत नाही; तो फक्त नव्या स्वरूपात पुन्हा जन्म घेतो.”