नेताजी सुभाषचंद्र बोस : क्रांतीचे तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व

     भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की, त्यांचे नाव उच्चारताच मन अभिमानाने उंचावते आणि रक्तात देशभक्तीची उर्मी उसळते. अशाच ज्वालामुखीप्रमाणे तेजस्वी, धाडसी व क्रांतिकारी व्यक्तिमत्त्वाचे नाव म्हणजे नेताजी सुभाषचंद्र बोस. त्यांनी केवळ स्वातंत्र्याची स्वप्ने पाहिली नाहीत, तर ती प्रत्यक्षात साकार करण्यासाठी आयुष्याचे प्रत्येक क्षण राष्ट्राला अर्पण केला.नेताजींचा जन्म कटक (ओडिशा) येथे एका सुसंस्कृत, देशभक्त कुटुंबात झाला. बालपणापासूनच त्यांच्यावर देशप्रेम, शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि आत्मसन्मानाचे संस्कार झाले. बुद्धिमत्ता, अभ्यासातील प्रावीण्य व नेतृत्वगुण यामुळे ते लहान वयातच वेगळे भासू लागले. इंग्रजी शिक्षण घेत असतानाच त्यांच्या मनात मातृभूमीच्या गुलामगिरीविरुद्ध तीव्र अस्वस्थता निर्माण झाली.नेताजींनी इंग्लंडमध्ये जाऊन भारतीय नागरी सेवेची (ICS) अत्यंत प्रतिष्ठित परीक्षा उत्तीर्ण केली. त्या काळी ही परीक्षा पास करणे म्हणजे आयुष्यभर ऐश्वर्य व सत्तेचे दार खुले होणे. मात्र देश गुलाम असताना वैयक्तिक सुखाचा स्वीकार करणे हे नेताजींना मान्य नव्हते. म्हणूनच त्यांनी या सेवेला लाथ मारून स्वातंत्र्यलढ्यात उडी घेतली. हा त्याग त्यांच्या देशभक्तीचा सर्वोच्च आदर्श मानला जातो.स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय होताच नेताजींनी संघटन कौशल्य, धाडस व स्पष्ट विचारांनी जनतेचे लक्ष वेधून घेतले. ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्षही झाले. मात्र स्वातंत्र्य मिळविण्याच्या मार्गाबाबत त्यांचे विचार इतर नेत्यांपेक्षा वेगळे होते.महात्मा गांधी यांच्या अहिंसेच्या मार्गाबद्दल त्यांना आदर होता, परंतु केवळ अहिंसेने स्वातंत्र्य मिळेल, यावर त्यांचा पूर्ण विश्वास नव्हता. यामुळे काँग्रेसमधील मतभेद वाढले आणि अखेरीस त्यांनी वेगळा मार्ग स्वीकारला.देशाबाहेर जाऊन नेताजींनी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर प्रयत्न सुरू केले. जपानच्या सहकार्याने त्यांनी आझाद हिंद फौज उभारली. “तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आज़ादी दूँगा” हा त्यांचा घोषवाक्य आजही प्रत्येक भारतीयाच्या मनात देशभक्तीची ज्वाला पेटवतो.आझाद हिंद फौजेत पुरुषांबरोबरच महिलांनाही स्थान देऊन त्यांनी समानतेचा आदर्श घालून दिला. ही फौज केवळ सैन्य नव्हती, तर भारतीय स्वाभिमानाचे सशस्त्र रूप होते.
नेताजींनी स्वतंत्र आझाद हिंद सरकार स्थापन करून भारत स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून जगासमोर उभा केला. स्वतःला त्यांनी पंतप्रधान, युद्धमंत्री व परराष्ट्रमंत्री म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. हा भारतीय इतिहासातील अत्यंत धाडसी व प्रेरणादायी अध्याय आहे.नेताजींचा अंत आजही रहस्याच्या पडद्याआड आहे. त्यांच्या मृत्यूबाबत विविध मते आहेत, परंतु एक गोष्ट निर्विवाद आहे—नेताजी शरीराने जरी आपल्यात नसले, तरी त्यांच्या विचारांनी व कर्तृत्वाने ते अमर झाले आहेत.जवाहरलाल नेहरू यांनीही नेताजींच्या देशभक्तीचा आणि त्यागाचा सन्मान केला होता.नेताजी सुभाषचंद्र बोस हे केवळ स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते, तर ते आत्मसन्मान, धैर्य, त्याग व राष्ट्रप्रेम यांचे जिवंत प्रतीक होते. त्यांनी भारतीय तरुणाईला उठून उभे राहण्याची प्रेरणा दिली. आजच्या पिढीने त्यांच्या जीवनातून धाडस, कर्तव्यनिष्ठा आणि देशासाठी काहीतरी करण्याची जिद्द शिकणे अत्यंत आवश्यक आहे.नेताजींचे जीवन सांगते—स्वातंत्र्य भीक मागून मिळत नाही, ते मिळवावे लागते.