डॉ. बाबा आमटे : मानवतेचा अखंड दीपस्तंभ

      भारतीय समाजसेवेच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की, ज्यांचे जीवन म्हणजेच एक जिवंत तत्त्वज्ञान असते. डॉ. बाबा आमटे हे त्यापैकीच एक तेजस्वी नाव. स्वतःच्या सुखसोयींचा त्याग करून समाजातील सर्वात उपेक्षित, तिरस्कृत आणि भीतीने दूर ठेवलेल्या लोकांसाठी आयुष्य अर्पण करणारे हे महामानव केवळ समाजसेवक नव्हते, ते करुणेचा अवतार, धैर्याचा दीप आणि मानवतेचे खरे साधक होते.मूळ नाव मुरलीधर देविदास आमटे. त्यांचा जन्म २६ डिसेंबर १९१४ रोजी महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील हिंगणघाट येथे झाला.वकिलीचा व्यवसाय, सुसंपन्न जीवन आणि सुरक्षित भविष्य त्यांच्या हातात होते; पण नियतीने त्यांना वेगळ्याच मार्गावर नेले. मानवसेवेच्या कठीण पण तेजस्वी मार्गावर.

भयावर मात करून सेवेला सुरुवात
बाबा आमटे यांच्या आयुष्यातील सर्वांत निर्णायक क्षण तो होता, जेव्हा त्यांनी रस्त्यावर एकाकी पडलेल्या कुष्ठरोगग्रस्त व्यक्तीला पाहिले. त्या काळात या रोगाबद्दल प्रचंड सामाजिक कलंक होता. सुरुवातीला भीती वाटली, पण अंतर्मनाने त्यांना परत त्या व्यक्तीकडे नेले, आणि त्यांनी त्याची सेवा केली. हा प्रसंग त्यांच्या जीवनाचा “टर्निंग पॉइंट” ठरला.ही केवळ एका रुग्णाची मदत नव्हती; ती होती एका महायज्ञाची सुरुवात, जिथे स्वतःचा अहंकार होम करून मानवतेचा ध्यास घेतला जातो.

आनंदवन : निराशेतून उभे राहिलेले आशेचे जंगल

१९४९ मध्ये त्यांनी चंद्रपूर जिल्ह्यात “आनंदवन” या पुनर्वसन केंद्राची स्थापना केली. कुष्ठरोगग्रस्तांना सुरक्षित आश्रय, उपचार आणि सन्मानाने जगण्याची संधी देण्यासाठी.हे केवळ आश्रम नव्हते; ते स्वाभिमानाचे विद्यापीठ होते. येथे रुग्णांना शेती, हस्तकला आणि विविध उद्योगांमध्ये सहभागी करून “दयेपेक्षा श्रम श्रेष्ठ” हा संदेश दिला गेला.आजही आनंदवन हजारो वंचित, अपंग आणि गरजू लोकांना आरोग्य, शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून सक्षम करत आहे. बाबा आमटे यांचा मंत्र होता. “Charity Destroys, Work Builds” (दानाने अवलंबित्व वाढते; काम माणूस घडवते).या एका वाक्यात त्यांच्या संपूर्ण विचारविश्वाचा सार दडलेला आहे.

सेवाविस्तार : उपेक्षितांसाठी नवे क्षितिज
आनंदवनानंतर त्यांनी नागपूरजवळ अशोकवन आणि पुढे सोमनाथ अशी पुनर्वसन केंद्रे उभारली, जिथे रुग्णांना शेती आणि रोजगाराच्या संधी देऊन आत्मनिर्भर बनवले गेले.१९७३ मध्ये त्यांनी लोक बिरादरी प्रकल्प सुरू करून गडचिरोलीतील माडिया गोंड आदिवासींसाठी आरोग्य व शिक्षणाच्या सेवा उपलब्ध करून दिल्या.त्यांच्या दृष्टीने सेवा म्हणजे केवळ दान नव्हते, ती होती मानवी प्रतिष्ठेची पुनर्स्थापना.

राष्ट्रएकतेचा संदेश आणि सामाजिक आंदोलन
बाबा आमटे केवळ आरोग्यसेवक नव्हते; ते राष्ट्रधर्म जपणारे विचारवंत होते.१९८५ मध्ये त्यांनी “भारत जोडो अभियान” राबवून कन्याकुमारीपासून काश्मीरपर्यंत सायकल प्रवास केला, राष्ट्रीय एकात्मतेचा संदेश देण्यासाठी. नंतर त्यांनी नर्मदा बचाओ आंदोलनात सहभाग घेतला आणि पर्यावरण, विस्थापन व शाश्वत विकास यांसाठी आवाज उठवला. त्यांच्या दृष्टीने मानवता, पर्यावरण आणि न्याय,हे तिन्ही एकाच धाग्याने जोडलेले होते.गांधीजींनी त्यांना “निर्भय सत्यशोधक” असे संबोधले होते. हेच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे खरे वर्णन ठरते. दलित, अपंग, आदिवासी, रुग्ण, समाजाने ज्या लोकांना काठावर ढकलले, त्यांच्यासाठी बाबा आमटे केंद्रबिंदू बनले.

पुरस्कार आणि जागतिक गौरव
त्यांच्या निस्वार्थ सेवेला राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली. त्यांना पद्मश्री (१९७१), पद्मविभूषण (१९८६), रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार, संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार पुरस्कार आणि टेम्पलटन पुरस्कार यांसारखे सन्मान मिळाले. परंतु खरा पुरस्कार कोणता?तो म्हणजे, हजारो पुनर्जन्म पावलेली माणसे.

जीवनाचा खरा अर्थ
दलाई लामांनी त्यांच्याबद्दल म्हटले होते की, त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून दाखवून दिले की गंभीर अडचणी असलेली माणसेही सन्मानाने आणि उत्पादकपणे जगू शकतात. बाबा आमटे यांनी स्वतःसाठी काहीच साठवले नाही, पण समाजाला आत्मविश्वास, स्वाभिमान आणि आशेची अमूल्य संपत्ती दिली.

अखंड प्रेरणा
पुढे ९ फेब्रुवारी २००८ रोजी आनंदवन येथे त्यांचे निधन झाले.आज त्यांच्या निधनानंतरही आनंदवन आणि इतर प्रकल्प त्यांच्या कुटुंबीयांच्या व सहकाऱ्यांच्या माध्यमातून कार्यरत आहेत, आणि त्यांचे स्वप्न पुढे नेत आहेत. बाबा आमटे म्हणजे एक व्यक्ती नव्हे, ती एक चालती-बोलती चळवळ होती.त्यांनी शिकवले की,“सेवा हीच सर्वोच्च साधना आहे, आणि माणुसकी हाच खरा धर्म.”डॉ.बाबा आमटे यांचे जीवन आपल्याला सांगते, भीतीवर मात करा, दुःखाकडे पाठ फिरवू नका, आणि समाजातील सर्वांत दुर्बल व्यक्तीच्या हातात हात द्या. कारण जेव्हा आपण दुसऱ्याचे आयुष्य उजळवतो, तेव्हाच आपल्या अस्तित्वाला खरा अर्थ प्राप्त होतो.त्यांचे कार्य म्हणजे अंधारात लावलेला दिवा. जो काळ कितीही बदलला तरी विझणार नाही.