आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन : अक्षरांपासून आत्मनिर्भरतेपर्यंतचा ज्ञानप्रवास

       अक्षर ओळखणे म्हणजे साक्षरता नव्हे; तर त्या अक्षरांतून जग समजून घेणे, प्रश्न विचारणे, स्वतःचे निर्णय घेणे आणि समाजाच्या भवितव्याला दिशा देणे, हे साक्षरतेचे खरे सामर्थ्य आहे.८ सप्टेंबर हा दिवस जगभरात आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन म्हणून साजरा केला जातो. केवळ वाचता-लिहिता येणे एवढ्यापुरती साक्षरतेची व्याख्या मर्यादित नाही. माणसाला स्वतःचे हक्क समजणे, कर्तव्यांची जाणीव होणे, माहितीचे चिकित्सक आकलन करणे, समाजात सन्मानाने सहभागी होणे आणि आपल्या जीवनाविषयी स्वतंत्र निर्णय घेता येणे, या सर्व प्रक्रियांचा पाया साक्षरतेत दडलेला आहे. म्हणूनच साक्षरता ही केवळ शिक्षणाची सुरुवात नसून, मानवी प्रतिष्ठेची आणि सामाजिक परिवर्तनाची पहिली पायरी आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या शैक्षणिक, वैज्ञानिक व सांस्कृतिक संघटनेने, युनेस्कोने- १९६६ मध्ये या दिवसाची घोषणा केली आणि १९६७ पासून त्याचे वार्षिक आयोजन सुरू झाले. तेव्हापासून हा दिवस जगाला एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारत आला आहे : ज्या समाजात प्रत्येक व्यक्तीला ज्ञानाचा अधिकार आहे, त्या समाजात अजूनही कोणी अज्ञानाच्या अंधारात का राहावे ? साक्षरतेचा प्रश्न हा केवळ शाळा, पुस्तके किंवा परीक्षा यांच्याशी संबंधित नाही; तो मानवाच्या स्वातंत्र्याच्या इतिहासाशी जोडलेला आहे. शिक्षणाच्या संधी समाजातील सर्व घटकांपर्यंत पोहोचाव्यात, स्त्रिया आणि वंचित समूहांना समान अधिकार मिळावेत, कामगारांना आपल्या हक्कांची जाणीव व्हावी आणि लोकशाहीमध्ये प्रत्येकाचा आवाज ऐकू यावा, या व्यापक ध्येयातून साक्षरता चळवळी विकसित झाल्या. १९९० मध्ये संयुक्त राष्ट्रांनी आंतरराष्ट्रीय साक्षरता वर्ष घोषित केले, तर २००३ ते २०१२ हा कालखंड संयुक्त राष्ट्रांचा साक्षरता दशक म्हणून राबविण्यात आला. या उपक्रमांनी साक्षरतेला जागतिक विकासाच्या केंद्रस्थानी आणले. आज साक्षरता ही शाश्वत विकासाच्या चौथ्या ध्येयाशी, सर्वांसाठी समावेशक आणि गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, घनिष्ठपणे जोडलेली आहे.यंदाचा आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन विशेष महत्त्वाचा आहे, कारण २०२६ मध्ये या दिवसाच्या घोषणेला ६० वर्षे पूर्ण होत आहेत. युनेस्कोने यंदाची संकल्पना “लिटरसी फॉर पीपल द प्लॅनेट अँड प्रोस्पेरिटी"  अशी निश्चित केली आहे. मराठीत सांगायचे झाल्यास, माणसांसाठी, पृथ्वीसाठी आणि समृद्धीसाठी साक्षरता, असा या संकल्पनेचा व्यापक अर्थ होतो. या विचारातून साक्षरतेचा संबंध केवळ व्यक्तीच्या ज्ञानाशी नसून, सामाजिक समावेशन, पर्यावरणीय जबाबदारी, शांतता, रोजगार आणि आर्थिक विकासाशी जोडला जातो. ८ आणि ९ सप्टेंबर २०२६ रोजी मेक्सिकोतील चियापास येथे या निमित्ताने जागतिक कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला आहे. या कार्यक्रमात साक्षरतेच्या क्षेत्रातील उल्लेखनीय उपक्रमांचा गौरव करणारे युनेस्को आंतरराष्ट्रीय साक्षरता पुरस्कारही समाविष्ट आहेत.गेल्या सहा दशकांत जगाने साक्षरतेच्या क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती केली आहे. तरीही ही प्रगती सर्वांपर्यंत समान रीतीने पोहोचलेली नाही. युनेस्कोच्या माहितीनुसार, २०२४ मध्ये जगभरातील किमान ७३.९ कोटी युवक आणि प्रौढांना मूलभूत साक्षरता कौशल्यांचा अभाव होता. त्याच वेळी, सुमारे दहा मुलांपैकी चार मुले वाचनातील किमान अपेक्षित प्रावीण्यापर्यंत पोहोचत नाहीत. २०२३ मध्ये २७.२ कोटी मुले आणि किशोरवयीन शाळेबाहेर होते. हे आकडे केवळ सांख्यिकीय माहिती नाहीत; त्यामागे शिक्षणापासून वंचित राहिलेली स्वप्ने, संधींच्या अभावामुळे थांबलेली आयुष्ये आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचणारी असमानता दडलेली आहे. म्हणूनच साक्षरतेची लढाई अजून संपलेली नाही; उलट, ती अधिक व्यापक आणि अधिक जबाबदारीची झाली आहे.भारतात साक्षरतेचा प्रश्न हा विविध भाषा, संस्कृती, भौगोलिक परिस्थिती आणि सामाजिक वास्तवाशी जोडलेला आहे. ग्रामीण भागातील मुलांना शिक्षणाची सातत्यपूर्ण संधी मिळणे, प्रौढांना पुन्हा शिकण्याची संधी उपलब्ध होणे, मुलींचे शिक्षण खंडित होऊ नये, दिव्यांग व्यक्तींना सुलभ शिक्षण मिळावे आणि आर्थिक अडचणींमुळे कोणीही शिक्षणापासून दूर जाऊ नये, या सर्व बाबी साक्षरतेच्या व्यापक उद्दिष्टाचा भाग आहेत. भारतासारख्या बहुभाषिक देशात मातृभाषेतून शिक्षण, स्थानिक संदर्भांशी जोडलेले अध्ययन आणि समुदायाचा सक्रिय सहभाग यांना विशेष महत्त्व आहे. साक्षरता म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या भाषेत विचार मांडता येणे, माहिती समजून घेता येणे आणि समाजात आत्मविश्वासाने वावरता येणे. त्यामुळे साक्षरतेची खरी कसोटी केवळ प्रमाणपत्रात नसून, व्यक्तीच्या जीवनात निर्माण झालेल्या नव्या शक्यतांमध्ये आहे. एका कुटुंबाच्या नव्हे, संपूर्ण समाजाच्या प्रगतीची गुरुकिल्ली. स्त्री साक्षरतेचा प्रश्न हा सामाजिक विकासाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. एखादी महिला वाचायला-लिहायला शिकते, तेव्हा तिच्या हातात केवळ पुस्तक येत नाही; तिच्या विचारांना नवे क्षितिज मिळते. आरोग्यविषयक माहिती समजून घेणे, आर्थिक व्यवहारांमध्ये सहभागी होणे, मुलांच्या शिक्षणात मदत करणे, सरकारी योजनांची माहिती मिळवणे आणि स्वतःच्या निर्णयांमध्ये आत्मविश्वासाने उभे राहणे, या सर्व बाबींमध्ये साक्षरतेची भूमिका असते. एका साक्षर आईच्या माध्यमातून घरात ज्ञानाचे वातावरण निर्माण होऊ शकते आणि पुढील पिढीच्या शिक्षणाला बळ मिळू शकते. म्हणून स्त्री साक्षरता ही केवळ महिलांच्या विकासाची बाब नसून, कुटुंब, समाज आणि राष्ट्राच्या प्रगतीची आधारशिला आहे.आजच्या काळात साक्षरतेचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. पूर्वी वाचणे, लिहिणे आणि साधी गणिते करता येणे ही मूलभूत कौशल्ये मानली जात होती; परंतु डिजिटल युगात त्यासोबत माहितीचे मूल्यमापन, ऑनलाइन सुरक्षितता, डिजिटल साधनांचा जबाबदारीने वापर आणि माध्यमांमधील संदेशांचे चिकित्सक आकलन ही कौशल्येही आवश्यक झाली आहेत. युनेस्कोने २०२५ च्या आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिनासाठी "प्रमोटिंग लिटरन्सी इन द डिजिटल इरा" ही संकल्पना मांडली होती. त्यातून एक महत्त्वाचा विचार पुढे आला, डिजिटल साधने उपलब्ध असणे पुरेसे नाही; ती साधने समजून, सुरक्षितपणे आणि अर्थपूर्ण पद्धतीने वापरण्याची क्षमता प्रत्येकाला मिळाली पाहिजे. आज एखादी व्यक्ती मोबाईल वापरू शकते, म्हणून ती पूर्णपणे डिजिटल साक्षर आहे, असे मानता येत नाही. माहिती खरी की खोटी हे ओळखणे, फसवणुकीपासून सावध राहणे आणि तंत्रज्ञानाचा उपयोग ज्ञान व विकासासाठी करणे, हीदेखील आधुनिक साक्षरतेचीच रूपे आहेत.प्रश्न विचारणारा नागरिक घडविण्याची प्रक्रिया लोकशाही ही केवळ मतदानाच्या दिवशी व्यक्त होणारी प्रक्रिया नाही; ती सतत जागरूक राहणाऱ्या नागरिकांच्या सहभागातून बळकट होते. एखाद्या नागरिकाला शासनाच्या योजना समजत नसतील, आपल्या हक्कांची माहिती नसेल किंवा उपलब्ध माहितीचे विश्लेषण करता येत नसेल, तर त्याचा लोकशाहीतील सहभाग मर्यादित राहू शकतो. साक्षरता व्यक्तीला प्रश्न विचारण्याची, माहिती तपासण्याची आणि योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता देते. त्यामुळे साक्षर समाज हा केवळ अधिक शिक्षित समाज नसतो; तो अधिक जागरूक, अधिक जबाबदार आणि अधिक समताधिष्ठित समाज घडविण्याची क्षमता बाळगतो. युनेस्को साक्षरतेला मानवी हक्क, स्वातंत्र्य, जागतिक नागरिकत्व आणि शांततापूर्ण समाजनिर्मितीचा पाया मानते.साक्षरतेचा थेट संबंध व्यक्तीच्या आर्थिक जीवनाशीही आहे. वाचता-लिहिता येणे, गणित समजणे, कागदपत्रे वाचणे, व्यवहारांची नोंद ठेवणे आणि नवीन कौशल्ये आत्मसात करणे, या क्षमतांमुळे रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात. परंतु साक्षरतेचा अर्थ केवळ नोकरी मिळविण्यापुरता मर्यादित नाही. छोटा व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तीला हिशेब समजणे, शेतकऱ्याला बाजारभावाची माहिती घेता येणे, कामगाराला आपल्या वेतनाची नोंद तपासता येणे किंवा नागरिकाला आर्थिक फसवणुकीपासून स्वतःचे संरक्षण करता येणे, हीदेखील साक्षरतेचीच व्यावहारिक रूपे आहेत. म्हणूनच यंदाची संकल्पना साक्षरतेला समृद्धीशी जोडते. ज्ञानातून कौशल्य निर्माण होते, कौशल्यातून संधी निर्माण होतात आणि संधींतून स्वावलंबनाचा मार्ग खुला होतो.
आज जगासमोर हवामान बदल, पर्यावरणाचा ऱ्हास, आरोग्यविषयक आव्हाने आणि सामाजिक असमानता यांसारखे गंभीर प्रश्न उभे आहेत. या प्रश्नांवर उपाय शोधताना केवळ तंत्रज्ञान किंवा आर्थिक साधने पुरेशी ठरत नाहीत; नागरिकांमध्ये माहिती समजून घेण्याची आणि जबाबदारीने कृती करण्याची क्षमता असणे आवश्यक असते. पर्यावरणाचे महत्त्व समजून घेणे, पाण्याचा वापर जपणे, आरोग्यविषयक सूचना समजणे किंवा समाजातील विविधतेचा आदर करणे, या सर्व गोष्टी ज्ञानाशी संबंधित आहेत. म्हणून साक्षरता ही पृथ्वीच्या भवितव्याशीही जोडलेली आहे. यंदाची जागतिक संकल्पना माणूस, पर्यावरण आणि समृद्धी यांना एकत्र पाहण्याचा आग्रह धरते.साक्षरतेची सुरुवात शाळेत होत असली, तरी तिची जबाबदारी केवळ शिक्षकांवर सोपवून चालणार नाही. पालकांनी मुलांच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे, घरात वाचनाची सवय निर्माण करणे, शाळाबाह्य मुलांकडे लक्ष देणे आणि प्रौढांना शिकण्याची संधी उपलब्ध करून देणे, या बाबी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत. गावातील वाचनालय, स्वयंसेवी संस्था, स्थानिक स्वराज्य संस्था, शिक्षक आणि युवक मंडळे यांनी एकत्रितपणे काम केले, तर साक्षरता चळवळीला व्यापक लोकसहभाग मिळू शकतो. शिक्षण ही केवळ शाळेची सेवा नसून, संपूर्ण समाजाची सामूहिक बांधिलकी आहे. प्रत्येक घरात पुस्तकाला स्थान, प्रत्येक मुलाला शिकण्याची संधी आणि प्रत्येक प्रौढाला पुन्हा शिकण्याचा अधिकार मिळाला, तर साक्षरतेचे स्वप्न अधिक अर्थपूर्ण ठरेल.आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन हा केवळ एक स्मरणदिन नाही; तो समाजाच्या अंतर्मुख होण्याचा दिवस आहे. आपण किती पुढे आलो, याचा अभिमान बाळगतानाच अजून किती जण शिक्षणापासून दूर आहेत, याचा विचार करण्याची ही वेळ आहे. साक्षरतेचा खरा विजय तेव्हा होईल, जेव्हा ज्ञान हे काही मोजक्या लोकांचे विशेषाधिकार न राहता प्रत्येक व्यक्तीच्या जीवनाचा स्वाभाविक भाग बनेल. अक्षर ओळखणाऱ्या हातांना विचारांची ताकद मिळेल, विचार करणाऱ्या मनांना संधी मिळेल आणि संधी मिळालेल्या व्यक्तींना समाज घडविण्यात समान स्थान मिळेल, तेव्हाच साक्षरतेचा प्रकाश खऱ्या अर्थाने सर्वदूर पोहोचेल.अक्षरांचा दिवा पेटविणे म्हणजे केवळ अज्ञान दूर करणे नव्हे; तर माणसाच्या मनात स्वाभिमान, विवेक आणि भविष्य घडविण्याची आशा जागविणे होय.