विजयादशमी- अधर्मावर धर्माचा विजय

       विजयादशमी म्हणजे केवळ एक सण नाही, ती एक जीवनदृष्टी आहे. नवरात्राच्या नऊ रात्रींच्या तपश्चर्येनंतर येणारा हा दहावा दिवस आहे. नऊ दिवस आपण शक्तीची उपासना करतो, आपल्यातील दुर्गुणांशी लढतो, आपल्या मनाला, शरीराला आणि आत्म्याला घासून पुसून लखलखीत करतो आणि दहाव्या दिवशी येतो तो विजयाचा क्षण. म्हणूनच या दिवसाला दशहरा, दसरा असेही म्हटले जाते. दश म्हणजे दहा आणि हरा म्हणजे पराभव करणे, म्हणजेच दहा इंद्रियांवर, दहा दिशांवर आणि दहा प्रकारच्या वाईट प्रवृत्तींवर विजय मिळवणे, हा या दिवसाचा खरा अर्थ आहे. आज सोमवार, २० ऑक्टोबर २०२६ रोजी ही विजयादशमी साजरी होत आहे आणि आजचा दिवस हा केवळ कॅलेंडरमधील एक दिवस नसून तो आपल्या संस्कृतीने आपल्याला दिलेला एक आत्मचिंतनाचा आरसा आहे. विजयादशमीच्या मागे दोन मोठ्या पौराणिक आणि अध्यात्मिक कथा उभ्या आहेत, ज्या एकाच सत्याची दोन रूपे आहेत. पहिली कथा आहे भगवान रामाची. चौदा वर्षे वनवास, सीतेचे हरण, असंख्य संकटे झेलल्यानंतर प्रभू रामचंद्रांनी याच दिवशी रावणावर विजय मिळवला. रावण म्हणजे केवळ लंकेतील राजा नाही, तर तो आपल्यातील अहंकाराचे, वासनेचे, क्रोधाचे, लोभाचे प्रतीक आहे. त्याला दहा तोंडे होती, म्हणजे त्याच्याकडे दहा प्रकारची विद्या होती, प्रचंड ज्ञान होते, पण त्या ज्ञानासोबत विवेक नव्हता, विनम्रता नव्हती. म्हणूनच त्याचा पराभव झाला. राम विजयी झाले कारण त्यांच्याकडे ज्ञानासोबतच शील होते, संयम होता आणि धर्म होता. दुसरी कथा आहे देवी दुर्गेची. नऊ दिवसांच्या घनघोर युद्धानंतर याच दिवशी आदिशक्ती दुर्गेने महिषासुराचा वध केला. महिषासुर म्हणजे आपल्यातील पशुत्व, आपल्यातील आळस, अंधकार आणि आसुरी प्रवृत्ती. या दोन्ही कथांचे सार एकच आहे, सत्याचा असत्यावर, धर्माचा अधर्मावर आणि आत्म्याचा अहंकारावर नेहमीच विजय होतो, फक्त त्यासाठी नऊ रात्री साधना करावी लागते. या दिवसाला अभ्यासिक आणि वैचारिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर विजयादशमी ही भारतीय संस्कृतीची सर्वात मोठी मानसशास्त्रीय शिकवण आहे. आपण वर्षभर अनेक लहान-मोठ्या लढाया लढत असतो, कधी ऑफिसमध्ये, कधी घरात, कधी स्वतःच्या मनाशी. पण आपण खरंच जिंकतो का? आपण दुसऱ्याला हरवतो, पण स्वतःमधील रागाला, द्वेषाला, मत्सराला हरवू शकत नाही. विजयादशमी आपल्याला शिकवते की, खरा विजय हा बाहेरचा नाही, तो आतला आहे. आपट्याची पाने, ज्याला आपण सोनं म्हणून वाटतो, त्याचा खरा अर्थ काय आहे? आपटा हा शमी वृक्ष आहे, त्याची पाने कधीही गळत नाहीत, ती सदैव हिरवी असतात. म्हणजेच ज्ञान आणि समृद्धी ही कधीही न संपणारी असावी. सोनं वाटणे म्हणजे मी श्रीमंत आहे हे दाखवणे नाही, तर माझ्याकडे जे ज्ञान, जे चांगले विचार आहेत, ते मी इतरांना वाटतोय, ही भावना आहे. आजच्या दिवशी सरस्वती पूजन, शस्त्र पूजन आणि सीमोल्लंघन केले जाते. शेतकरी आपल्या नांगराची पूजा करतो, लेखक आपल्या लेखणीची, व्यापारी आपल्या तिजोरीची आणि विद्यार्थी आपल्या पुस्तकांची. याचा अर्थ हाच की, जे साधन आपल्याला जगवते, त्या साधनाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे, हाच खरा धर्म आहे. आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून विजयादशमी हा शक्ती आणि शिव यांच्या मिलनाचा दिवस आहे. नवरात्रात आपण शक्ती गोळा केली आणि दसऱ्याला त्या शक्तीला शिवत्वाची जोड दिली. शक्ती जर दिशाहीन असेल तर ती विनाशकारी ठरते, आणि शिव जर शक्तीहीन असेल तर तो शव बनतो. म्हणूनच या दिवशी दोन्हींचा समतोल साधायचा असतो. आजपासून अनेक शुभ कार्यांची सुरुवात केली जाते, याला साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानले जाते. कारण असे मानले जाते की, या दिवशी सुरू केलेल्या कोणत्याही कार्यात नऊ दिवसांची तपस्या आणि दहाव्या दिवसाचा विजय दोन्ही असतात. त्यामुळे त्याला अपयश येत नाही. आजच्या धकाधकीच्या, सोशल मीडियाच्या आणि सततच्या तुलनेच्या युगात विजयादशमीचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे. आजचा रावण हा लंकेत नाही, तो आपल्या मोबाईलमध्ये आहे, आपल्या मनात आहे. इंस्टाग्रामवरील फेक जीवन पाहून येणारा न्यूनगंड, दुसऱ्याच्या यशाचा द्वेष करणे, सततची अस्वस्थता, हाच आजचा महिषासुर आहे. त्याला मारण्यासाठी धनुष्य-बाणाची गरज नाही, तर आत्मभानाची गरज आहे. म्हणूनच या दसऱ्याला आपण एक संकल्प करूया, मी बाहेरच्या रावणाला नाही, तर माझ्यातील रावणाला हरवेन. मी दुसऱ्यापेक्षा मोठा होण्याचा प्रयत्न नाही करणार, तर मी कालपेक्षा आज चांगला होण्याचा प्रयत्न करेन. कारण विजयादशमी आपल्याला सांगते, युद्ध संपले आहे, आता विजय साजरा करा, पण तो विजय अहंकाराचा नाही, तर नम्रतेचा असावा. आपट्याची पाने वाटताना आपण म्हणतो, सोनं घ्या, सोन्यासारखं रहा. याचा अर्थ आपण सोन्यासारखे शुद्ध, तेजस्वी आणि मौल्यवान व्हावे, हीच खरी विजयादशमी आहे.