भारतीय साहित्याला विश्वाच्या क्षितिजावर नेणाऱ्या गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर

      काही माणसे काळाच्या प्रवाहात जगतात; तर काही माणसे काळालाच आपल्या विचारांनी दिशा देतात. काहींचे आयुष्य एका प्रदेशापुरते मर्यादित राहते, तर काहींच्या शब्दांना सीमा, भाषा आणि देश यांच्या पलीकडे जाण्याची ताकद लाभते. भारतीय साहित्यविश्वातील असेच एक विराट व्यक्तिमत्त्व म्हणजे गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर. कवी, साहित्यिक, तत्त्वज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ, संगीतकार, चित्रकार आणि मानवतावादी विचारवंत अशा अनेक रूपांनी भारतीय संस्कृती समृद्ध करणाऱ्या या विश्वकवीचे ७ ऑगस्ट १९४१ रोजी निधन झाले. त्यांच्या निधनाला आज अनेक दशके उलटली असली, तरी त्यांच्या लेखणीतून उमटलेले विचार आजही तितकेच जिवंत आहेत.एका विलक्षण प्रतिभेचा जन्म,७ मे १८६१ रोजी तत्कालीन कलकत्ता येथे रवींद्रनाथ टागोर यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील देवेंद्रनाथ टागोर हे ब्राह्मो समाजातील महत्त्वाचे विचारवंत होते. घरातच साहित्य, संगीत, कला, अध्यात्म आणि सामाजिक सुधारणांचे वातावरण असल्याने रवींद्रनाथांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण पारंपरिक चौकटीपलीकडे झाली.त्यांचे औपचारिक शिक्षण फार काळ एका संस्थेत झाले नाही. घरच्या वातावरणातच त्यांना विविध विषयांचे शिक्षण मिळाले. पुढे इंग्लंडमध्ये औपचारिक शिक्षण घेण्यासाठी ते गेले; मात्र ते शिक्षण पूर्ण न करता भारतात परतले. परंतु शाळा-कॉलेजच्या चौकटीत न अडकलेले त्यांचे शिक्षण पुढे जगासाठी एक नवा शैक्षणिक विचार घेऊन आले.लहान वयातच त्यांच्या लेखणीतून कविता उमटू लागल्या. पुढे कविता, कथा, कादंबरी, नाटक, निबंध, गीते, चित्रकला अशा विविध क्षेत्रांत त्यांनी विलक्षण सर्जनशीलता दाखवली. म्हणूनच टागोर हे केवळ कवी नव्हते; ते एक बहुआयामी सर्जनशील विश्व होते.‘गीतांजली’ने जगाचे लक्ष वेधले,टागोरांच्या साहित्यिक प्रवासातील सर्वात तेजस्वी पर्व म्हणजे ‘गीतांजली’. त्यांच्या बंगाली कवितांना त्यांनी स्वतः इंग्रजीत रूपांतरित केले. या कवितांमधील अध्यात्म, निसर्ग, प्रेम, मानवी आत्मा आणि विश्वाशी असलेले नाते यामुळे पाश्चात्त्य साहित्यविश्वाचे लक्ष त्यांच्याकडे वेधले गेले.१९१३ मध्ये त्यांच्या साहित्यिक योगदानासाठी त्यांना साहित्यातील नोबेल पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. या पुरस्कारामुळे भारतीय साहित्याचा आवाज पहिल्यांदाच जागतिक साहित्याच्या व्यासपीठावर अत्यंत प्रभावीपणे पोहोचला. नोबेल पुरस्काराच्या अधिकृत नोंदीनुसार, त्यांच्या संवेदनशील, ताज्या आणि सुंदर काव्यात्मक अभिव्यक्तीमुळे त्यांच्या विचारांना पाश्चात्त्य साहित्यविश्वात स्थान मिळाले.टागोरांसाठी हा पुरस्कार केवळ वैयक्तिक सन्मान नव्हता. तो भारतीय भाषेतील साहित्याच्या सामर्थ्याची जगाने घेतलेली दखल होती. एका भारतीय कवीच्या शब्दांनी जगाच्या साहित्यविश्वाला स्पर्श केला होता.कवीच्या शब्दांतून उमटलेला मानवतावाद, टागोरांच्या साहित्याचा केंद्रबिंदू केवळ सौंदर्य नव्हता; त्यामागे एक खोल मानवतावादी विचार होता. माणूस, निसर्ग आणि विश्व यांच्यातील नाते त्यांच्या साहित्यामध्ये वारंवार दिसते.त्यांना राष्ट्रप्रेम मान्य होते; परंतु आंधळा राष्ट्रवाद मान्य नव्हता. माणूस हा कोणत्याही राजकीय सीमा किंवा संकुचित ओळखींपेक्षा मोठा आहे, असा त्यांचा विश्वास होता. म्हणूनच त्यांच्या विचारांमध्ये स्वातंत्र्याबरोबरच मानवतेची जाणीवही ठळकपणे दिसते.भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याशी त्यांचे नातेही विचारशील होते. महात्मा गांधी आणि टागोर यांच्यात परस्पर आदराचे नाते होते. गांधीजींनी त्यांना ‘गुरुदेव’ म्हणून संबोधले. ब्रिटिश सरकारने १९१५ मध्ये त्यांना ‘नाइटहूड’ हा सन्मान दिला होता; मात्र १९१९ च्या जालियनवाला बाग हत्याकांडाच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी हा सन्मान परत केला.हा प्रसंग टागोरांच्या व्यक्तिमत्त्वातील संवेदनशील आणि निर्भीड विचारवंताची ओळख करून देतो.शिक्षण म्हणजे केवळ पुस्तके नव्हेत. रवींद्रनाथ टागोरांचे शिक्षणविषयक विचार त्यांच्या साहित्याइतकेच महत्त्वाचे होते. तत्कालीन शिक्षणपद्धतीतील पाठांतर, बंदिस्त वर्गखोल्या आणि केवळ परीक्षाकेंद्रित दृष्टिकोन यांना पर्याय देण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला.१९०१ मध्ये त्यांनी शांतिनिकेतन येथे प्रयोगशील शाळा सुरू केली. निसर्गाच्या सान्निध्यात, मुक्त वातावरणात आणि भारतीय तसेच पाश्चात्त्य ज्ञानपरंपरांचा समन्वय साधत शिक्षण घडावे, अशी त्यांची कल्पना होती.पुढे याच विचारातून विश्वभारती या संस्थेची निर्मिती झाली. शिक्षण हे एका देशाच्या किंवा एका संस्कृतीच्या चौकटीत बंदिस्त नसून जगातील विविध ज्ञानपरंपरांचा संवाद घडवणारे माध्यम असावे, हा त्यामागचा व्यापक विचार होता. म्हणूनच टागोरांना केवळ ‘कवी’ म्हणणे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला मर्यादित करणे ठरेल. ते शिक्षणाच्या नव्या संकल्पनेचे प्रयोगकर्ते होते.कवितेपासून संगीतापर्यंत, टागोरांनी साहित्याच्या जवळपास प्रत्येक प्रकाराला स्पर्श केला. मानसी, सोनार तरी, गीतांजली, गीतिमाल्य, बलाका यांसारख्या काव्यसंग्रहांनी त्यांच्या काव्यप्रतिभेची उंची दाखवली. गोरा, घरे-बायरे, योगायोग यांसारख्या कादंबऱ्यांतून सामाजिक आणि वैचारिक प्रश्नांना त्यांनी भिडवले. डाकघर, राजा, रक्तकरवी यांसारख्या नाटकांमधून मानवी स्वातंत्र्य, सत्ता आणि जीवनमूल्यांचा वेध घेतला.त्यांनी असंख्य गीते लिहिली आणि त्यांना स्वतः संगीतही दिले. आज ‘रवींद्रसंगीत’ ही स्वतंत्र सांस्कृतिक परंपरा म्हणून ओळखली जाते. भारतीय राष्ट्रीय गीत ‘जन गण मन’ यांचे रचनाकारही रवींद्रनाथ टागोरच आहेत. त्यामुळे भारतीयांच्या दैनंदिन राष्ट्रीय भावविश्वातही त्यांच्या साहित्यिक प्रतिभेचा एक स्वर कायमचा गुंजत राहिला आहे.निसर्ग आणि माणूस : टागोरांच्या लेखणीतील दोन श्वास, टागोरांच्या कवितेत निसर्ग हा केवळ पार्श्वभूमी नसतो; तो जणू त्यांच्या कवितेतील एक जिवंत पात्र असतो. पाऊस, नदी, आकाश, फुले, वारा, पहाट, संध्याकाळ, या प्रत्येक गोष्टीत त्यांना जीवनाचे तत्त्वज्ञान दिसत असे.त्यांच्या कवितेतील निसर्ग माणसाला स्वतःकडे परत घेऊन जातो. आधुनिक जीवनाच्या गोंगाटात हरवलेल्या मनाला शांततेचा स्पर्श देतो. म्हणूनच त्यांच्या काव्याबद्दल असे म्हटले जाते की त्यात निसर्गाशी एकरूप होणाऱ्या आत्म्याची शांतता जाणवते.जगभर पोहोचलेला भारतीय आवाज, नोबेल पुरस्कारानंतर टागोरांनी युरोप, अमेरिका आणि आशियातील अनेक देशांचा प्रवास केला. व्याख्याने दिली, कविता वाचल्या आणि भारताच्या सांस्कृतिक परंपरेचा परिचय जगाला करून दिला.त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात भारतीय अध्यात्म आणि आधुनिक जागतिक विचार यांचा सुंदर संगम होता. ते भारतीय परंपरेचे प्रतिनिधी होते; पण परंपरेच्या नावाखाली बंदिस्त राहणारे नव्हते. त्यांना जगाशी संवाद साधायचा होता.अंतिम प्रवास.पण विचारांचा नाही. आयुष्याच्या अखेरच्या काळात त्यांची प्रकृती खालावत गेली. अखेर ७ ऑगस्ट १९४१ रोजी कोलकाता येथे त्यांचे निधन झाले. वयाच्या ऐंशीव्या वर्षी एका महान युगपुरुषाचा देह शांत झाला; मात्र त्यांच्या विचारांचा प्रवास थांबला नाही.कवीचा देह नश्वर असतो; पण त्याची कविता काळाच्या पलीकडे जगत राहते. टागोरांच्या बाबतीत हे अगदी खरे ठरते. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांची गीते गायली जात आहेत, कविता वाचल्या जात आहेत, नाटके सादर होत आहेत आणि शिक्षणविषयक विचारांचा अभ्यास केला जात आहे.‘गुरुदेव’ नावाला साजेसे आयुष्यरवींद्रनाथ टागोरांचे जीवन म्हणजे साहित्य, शिक्षण, कला, अध्यात्म आणि मानवतेचा एक विलक्षण संगम होता. त्यांनी माणसाला केवळ जगण्याचा नव्हे, तर स्वतःला ओळखण्याचा आणि विश्वाशी नाते जोडण्याचा मार्ग दाखवला.त्यांच्या निधनाचा दिवस हा केवळ एका महान कवीच्या स्मरणाचा दिवस नाही; तो भारतीय विचारविश्वाने जगाला दिलेल्या एका अमूल्य देणगीची आठवण करून देणारा दिवस आहे.आजच्या वेगवान, तणावपूर्ण आणि तुकड्या-तुकड्यांत विभागल्या जाणाऱ्या जगात टागोरांचा विचार पुन्हा पुन्हा आठवतो. माणसाने ज्ञान मिळवावे, पण त्याचबरोबर संवेदनशीलही व्हावे; राष्ट्रावर प्रेम करावे, पण मानवतेला विसरू नये; निसर्गाचा उपभोग घेण्याऐवजी त्याच्याशी नाते जोडावे आणि शिक्षणाने केवळ बुद्धी नव्हे, तर मनही समृद्ध व्हावे. ७ ऑगस्ट १९४१ रोजी गुरुदेवांचे मौन झाले; पण त्यांच्या शब्दांचा स्वर आजही भारतीय साहित्याच्या आकाशात घुमत आहे.रवींद्रनाथ टागोर गेले नाहीत, ते त्यांच्या कवितेत, त्यांच्या गीतांत, शांतिनिकेतनच्या वाऱ्यात आणि माणसाच्या मुक्त विचारांच्या प्रत्येक प्रयत्नात आजही जिवंत आहेत.