जागतिक पर्यावरण दिन: निसर्गाचा समतोल, मानवाचे अस्तित्व आणि बदलत्या काळाची आव्हाने

     आज ५ जून, जागतिक पर्यावरण दिन. संपूर्ण जगभरात हा दिवस पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी, जनजागृतीसाठी आणि निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी साजरा केला जातो. दरवर्षी या दिवशी अनेक मोठे संकल्प केले जातात, वृक्षारोपणाचे कार्यक्रम होतात आणि सोशल मीडिया डिजिटल संदेशांनी ओसंडून वाहतो. परंतु, दुसऱ्याच दिवसापासून आपण पुन्हा आपल्या त्याच जुन्या, निसर्गाला हानी पोहोचवणाऱ्या जीवनशैलीकडे वळतो. आज एकविसाव्या शतकात जगत असताना, विज्ञानाने आणि तंत्रज्ञानाने मानवाला प्रगतीच्या शिखरावर पोहोचवले आहे यात शंका नाही. मात्र, या प्रगतीची किंमत आपण निसर्गाचा बळी देऊन चुकवत आहोत. आजचा हा लेख केवळ एका दिवसाचे महत्त्व सांगण्यासाठी नाही, तर आजच्या गंभीर कालखंडात पर्यावरणाची नेमकी स्थिती काय आहे आणि मानवाचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी आपल्याला कोणत्या क्रांतीची गरज आहे, याचे सखोल विश्लेषण करणारा आहे. १९७२ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांनी  मानवी पर्यावरण विषयक स्टॉकहोम परिषदेचे आयोजन केले होते. या परिषदेत जगातील वाढत्या प्रदूषणावर आणि निसर्गाच्या ऱ्हासावर पहिल्यांदाच जागतिक स्तरावर गंभीर चर्चा झाली. याच परिषदेत 'जागतिक पर्यावरण दिन' साजरा करण्याचा ठराव मंजूर झाला आणि ५ जून १९७४ रोजी पहिला जागतिक पर्यावरण दिन साजरा करण्यात आला. तेव्हापासून दरवर्षी एका विशिष्ट संकल्पनेवर आधारित हा दिवस साजरा केला जातो, ज्याचा उद्देश संपूर्ण जगाचे लक्ष पर्यावरणाच्या एका विशिष्ट समस्येकडे वेधणे हा असतो. आपण आज ज्या युगात जगत आहोत, त्याला शास्त्रज्ञ 'अँथ्रोपोसीन' म्हणजेच मानवनिर्मित युग म्हणतात. कारण पृथ्वीच्या वातावरणावर आणि परिसंस्थेवर आता निसर्गापेक्षा मानवाचा प्रभाव जास्त पडू लागला आहे. औद्योगिक क्रांतीनंतर पृथ्वीचे तापमान सातत्याने वाढत आहे. कर्ब वायू आणि इतर हरितगृह वायूंच्या उत्सर्जनामुळे पृथ्वी शेकोटीसारखी पेटू लागली आहे. याचे परिणाम म्हणून हिमनद्या  वेगाने वितळत आहेत आणि समुद्राची पातळी वाढत आहे. उन्हाळ्यात असह्य उष्णतेच्या लाटा, हिवाळ्यात पडणारा पाऊस आणि पावसाळ्यात येणारे ढगफुटीसदृश महापूर हे आता 'नवे सामान्य' झाले आहे. निसर्गाचे ऋतुचक्र पूर्णपणे कोलमडले आहे. आपण श्वास घेतो ती हवा विषारी झाली आहे, ज्यामुळे फुफ्फुसाचे आजार वाढले आहेत. नद्या आणि समुद्र कारखान्यांच्या रसायनांनी आणि प्लास्टिकने मृतप्राय झाले आहेत. आज समुद्रातील माशांच्या पोटात आणि मानवाच्या रक्तामध्येही 'मायक्रोप्लास्टिक' सापडत आहे, हे अत्यंत धक्कादायक आहे. दरवर्षी हजारो प्राण्यांच्या आणि वनस्पतींच्या प्रजाती नामशेष होत आहेत. जंगलतोडीमुळे वन्यजीवांचे अधिवास नष्ट झाले आहेत, परिणामी मानव आणि वन्यजीव संघर्ष वाढला आहे. गेल्या काही दशकांत आपण फक्त "पर्यावरण वाचवा" असा नारा देत आलो आहोत. परंतु, आजच्या काळाची गरज त्याहून पुढे गेली आहे. आता केवळ जे उरले आहे ते वाचवणे पुरेसे नाही, तर आपण जे उद्ध्वस्त केले आहे त्याचे 'पुनरुज्जीवन' करणे अनिवार्य झाले आहे. निसर्गाकडे पाहण्याचा मानवाचा दृष्टिकोन नेहमीच 'उपभोगवादी' राहिला आहे. निसर्ग म्हणजे मानवाच्या वापरासाठी बनलेली एक मालमत्ता आहे, असे आपण समजतो. पण आजचा सर्वात मोठा संदेश हाच आहे की—मानव हा निसर्गाचा मालक नसून, तो या विशाल परिसंस्थेचा एक अत्यंत छोटा आणि परावलंबी भाग आहे. निसर्ग मानवाशिवाय कोट्यवधी वर्षे उत्तम रीतीने जगू शकतो (जसे लॉकडाऊनच्या काळात आपण पाहिले), परंतु मानव निसर्गाशिवाय एक क्षणही जगू शकत नाही. त्यामुळे निसर्गाचे रक्षण करणे हा निसर्गावर उपकार नसून, आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वाची लढाई आहे. आपल्याला प्रगती नको आहे का? नक्कीच पाहिजे. परंतु ती प्रगती 'शाश्वत' असावी. आज आपल्याला अशा विकासाची गरज आहे जो पुढच्या पिढ्यांचे भविष्य अंधारात न ढकलणारा असेल. पर्यावरणाचा प्रश्न एवढा मोठा आहे की, सामान्य माणसाला वाटते, "मी एकट्याने काय फरक पडणार?" पण समुद्राचा प्रत्येक थेंब महत्त्वाचा असतो. आपल्या दैनंदिन जीवनशैलीत लहान बदल करून आपण मोठा फरक घडवू शकतो. बाजारात जाताना कापडी किंवा ज्यूटची पिशवी सोबत ठेवणे ही आपली फॅशन आणि सवय बनली पाहिजे. एकवेळ वापरल्या जाणाऱ्या प्लास्टिकचा त्याग करा. पाण्याचा प्रत्येक थेंब अमूल्य आहे. नळ चालू ठेवणे, पाणी वाया घालवणे थांबवले पाहिजे. पावसाचे पाणी जमिनीत जिरवण्यासाठी 'रेन वॉटर हार्वेस्टिंग' चा वापर गृहनिर्माण सोसायट्यांमध्ये सक्तीचा व्हायला हवा. केवळ ५ जूनला फोटो काढण्यासाठी झाड लावू नका. तुम्ही लावलेले झाड मोठे होईपर्यंत त्याची जबाबदारी घ्या. शक्य असल्यास देशी प्रजातींची (उदा. कडुनिंब, पिंपळ, वड, उंबर) झाडे लावा, जी जास्त ऑक्सिजन देतात आणि स्थानिक पक्षी-कीटकांना आश्रय देतात. आपल्या घरातील कचऱ्याचे वर्गीकरण (ओला कचरा आणि सुका कचरा) करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे. ओल्या कचऱ्यापासून घरातच खतनिर्मिती करता येऊ शकते. गरज नसताना दिवे आणि पंखे बंद ठेवणे, सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवणे किंवा सायकलचा वापर करणे याने कार्बन फूटप्रिंट कमी होतो. आपल्या पूर्वजांनी आपल्याला शुद्ध हवा, संथ वाहणाऱ्या पवित्र नद्या, सुपीक जमीन आणि ऋतूंचे सुंदर चक्र वारसा म्हणून दिले होते. परंतु, आपण आपल्या येणाऱ्या पिढीला वारसा म्हणून काय देणार आहोत? विषारी हवेचे फुफ्फुसे, पाण्यासाठीची युद्धे, की सिमेंटच्या जंगलांमधील उष्णतेचे चटके? हा प्रश्न आज प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे. जागतिक पर्यावरण दिन हा वर्षातील केवळ एक दिवस साजरा करण्याचा उत्सव नाही, तर ती एक निरंतर चालणारी जीवनपद्धती आहे. चला, या निमित्ताने एक दृढ संकल्प करूया,आपल्या स्वार्थासाठी निसर्गाचे शोषण थांबवूया आणि धरित्रीला पुन्हा एकदा हिरवीगार, सुंदर आणि सुरक्षित बनवण्यासाठी आपले योगदान देऊया. कारण 'वसुंधरा' समृद्ध राहील, तरच 'मानवता' जिवंत राहील!