गुरू : माणसाच्या अंतरंगात पेटणारा अखंड दीप

      आषाढातील पौर्णिमेचा चंद्र जसा आकाशभर शीतल प्रकाशाची उधळण करतो, तसाच गुरू आपल्या शिष्याच्या आयुष्यात ज्ञानाचा चंद्र उगवतो. अंधाराला प्रकाशाची भाषा शिकवणारा, अपूर्णतेला पूर्णत्वाची ओढ लावणारा आणि माणसाच्या मनात सुप्त असलेल्या शक्यतांना जागवणारा तो गुरू. म्हणूनच भारतीय संस्कृतीत गुरुपौर्णिमा हा केवळ दिनदर्शिकेतील एक सण नाही; ती ज्ञान, संस्कार आणि कृतज्ञतेची उज्ज्वल परंपरा आहे.माणसाचा जन्म आईच्या उदरातून होतो; पण त्याचा खरा जन्म विचारांतून होतो. हे विचार देण्याचे सामर्थ्य गुरूकडे असते. आई जीवन देते, तर गुरू त्या जीवनाला अर्थ देतो. म्हणून भारतीय संस्कृतीने गुरूला देवत्व बहाल केले. "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः" हा मंत्र केवळ प्रार्थना नाही; तो आपल्या संस्कृतीचा आत्मस्वर आहे.आजच्या वेगवान जगात माहिती सहज उपलब्ध आहे. एका स्पर्शात जग हातात येते; पण माहिती आणि ज्ञान यातला सूक्ष्म फरक समजावून देणारा गुरूच असतो. इंटरनेट प्रश्नांची उत्तरे देते, पण आयुष्याची दिशा देऊ शकत नाही. पुस्तक अक्षरे शिकवते; गुरू त्या अक्षरांमधून माणूस घडवतो. म्हणून गुरू हा व्यवसाय नसून संस्कारांचा अखंड प्रवाह आहे.महर्षी वेदव्यासांनी भारतीय ज्ञानपरंपरेला शब्दबद्ध केले. वेदांचे विभाजन, महाभारताची निर्मिती आणि पुराणरचनेतून त्यांनी संपूर्ण मानवजातीला विचारांचे अमूल्य दालन दिले. म्हणूनच गुरुपौर्णिमेला व्यासपौर्णिमा असेही म्हटले जाते. हा दिवस ज्ञानाच्या अखंड परंपरेपुढे कृतज्ञतेने नतमस्तक होण्याचा आहे.आपल्या आयुष्यात अनेक गुरू भेटतात. शाळेतील शिक्षक, आई-वडील, निसर्ग, अनुभव, अपयश, संकटे आणि काळही गुरूच ठरतात. पडल्यावर पुन्हा उभे राहायला शिकवणारे अनुभवही गुरुतुल्य असतात. त्यामुळे गुरुपौर्णिमा म्हणजे केवळ व्यक्तीपूजा नव्हे; ती जीवनाला दिशा देणाऱ्या प्रत्येक प्रकाशकिरणाला केलेला प्रणाम आहे.आज शिक्षणाचे व्यापारीकरण, स्पर्धेचा अतिरेक आणि यशाच्या आंधळ्या शर्यतीत गुरू-शिष्य नात्यातील आत्मीयता कमी होत असल्याची खंत अनेकांना वाटते. ज्ञानाचे व्यवहार झाले, तरी संस्कारांचा व्यापार कधीच होऊ शकत नाही. गुरूचे स्थान पदाने नव्हे, तर त्याच्या आचरणाने उंचावते. विद्यार्थ्याच्या मनात स्वप्नांची ज्योत चेतवणारा शिक्षकच खऱ्या अर्थाने गुरू असतो.गुरुपौर्णिमा आपल्याला केवळ नम्रतेची शिकवण देत नाही; ती स्मरण करून देते की, प्रत्येक यशामागे एखाद्या गुरूची शांत, निःस्वार्थ छाया असते. पुरस्कार मंचावर एकट्याचा दिसतो; पण त्या यशामागे अनेक गुरूंचे कष्ट, मार्गदर्शन आणि आशीर्वाद दडलेले असतात.ज्ञानाचा दिवा एका दिव्याने दुसरा दिवा पेटवतो आणि स्वतःचा प्रकाश कमी करत नाही. गुरूही असाच असतो. तो स्वतः जळतो, पण इतरांचे आयुष्य उजळवतो. म्हणून गुरुपौर्णिमेच्या या मंगलक्षणी गुरूंच्या चरणी कृतज्ञतेची फुले अर्पण करताना, त्यांच्या शिकवणीचा प्रकाश आपल्या आचरणात उतरवण्याचा संकल्प करू या. कारण गुरूंचा खरा सन्मान शब्दांत नसतो; तो आपल्या जीवनमूल्यांत असतो.गुरू म्हणजे चालता-बोलता ग्रंथ नव्हे; तो जगण्याचा अर्थ शिकवणारा अनुभव आहे. गुरू म्हणजे प्रकाशाचा उत्सव, संस्कारांचा श्वास आणि माणूसपणाचा सर्वात सुंदर प्रवास.