एका चिमूटभर मिठाने हादरवले होते ब्रिटिश साम्राज्य, वाचा महात्मा गांधी यांचा थरारक इतिहास

        आज २ ऑक्टोबर आहे. या दिवशी संपूर्ण देशच नव्हे तर संपूर्ण जग एका अशा व्यक्तीला आठवत आहे ज्याने जगाला दाखवून दिले की तलवारीपेक्षा सत्य अधिक धारदार असते आणि बंदुकीपेक्षा अहिंसा अधिक शक्तिशाली असते. त्या व्यक्तीचे नाव आहे मोहनदास करमचंद गांधी, ज्यांना जग प्रेमाने महात्मा आणि राष्ट्रपिता म्हणते. १८६९ सालच्या २ ऑक्टोबरला गुजरातच्या पोरबंदर या छोट्याशा किनारी गावात जन्मलेले मोहनदास पुढे जाऊन विसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली व्यक्ती बनतील याची कल्पना त्यावेळी कोणालाच आली नसेल.गांधीजींचे जीवन समजून घेण्यासाठी आपल्याला त्यांच्या बालपणाकडे जावे लागेल. त्यांचे वडील करमचंद गांधी हे राजकोट संस्थानाचे दिवाण होते, अत्यंत न्यायप्रिय आणि कडक शिस्तीचे अधिकारी म्हणून त्यांची ओळख होती. आई पुतळाबाई या अत्यंत धार्मिक आणि सात्विक होत्या. त्या दररोज मंदिरात जायच्या, कठोर उपवास करायच्या आणि अतिथीला जेवू घातल्याशिवाय स्वतः जेवत नसत. या दोन्हीचा परिणाम मोहनदासांच्या मनावर झाला. वडिलांकडून त्यांना कर्तव्यनिष्ठा आणि प्रशासनाची समज मिळाली तर आईकडून त्यांना श्रद्धा, संयम आणि सत्यनिष्ठा मिळाली. लहानपणी मोहनदास अतिशय लाजाळू होते. शाळेत ते कधीच फार हुशार विद्यार्थी म्हणून गणले गेले नाहीत. ते वर्गात मागच्या बाकावर बसायचे आणि कोणाशी फारसे बोलतही नसत. पण त्यांच्यात एक गोष्ट लहानपणापासूनच ठळक होती ती म्हणजे खोटे बोलण्याची प्रचंड चीड. एकदा शाळेत इन्स्पेक्टर तपासणीसाठी आले होते. शिक्षकांनी एका शब्दाचे स्पेलिंग बोर्डावर लिहिले होते. मोहनदासांचे स्पेलिंग चुकले होते. शिक्षकांनी खुणेने त्यांना शेजारच्या मुलाचे पाहून बरोबर लिहिण्यास सांगितले पण मोहनदासांनी तसे केले नाही. ते नापास झाले तरी चालेल पण खोटे करणार नाही या त्यांच्या वृत्तीने शिक्षकही अचंबित झाले. हाच प्रसंग पुढे त्यांच्या सत्याग्रहाचा पाया बनला.वयाच्या तेराव्या वर्षी त्यांचा विवाह कस्तुरबा माखनजी यांच्याशी झाला. कस्तुरबा या केवळ त्यांच्या पत्नी नव्हत्या तर त्यांच्या आयुष्यभराच्या संघर्षाच्या साथीदार होत्या. पुढे शिक्षणासाठी ते इंग्लंडला गेले. लंडनमध्ये त्यांनी बॅरिस्टरची पदवी घेतली. तिथे त्यांनी पाश्चात्य जीवनशैली अगदी जवळून पाहिली. सूट बूट घालणे, इंग्रजी पद्धतीचे खाणे पिणे हे सगळे त्यांच्यासमोर होते पण त्यांनी स्वतःला कधीच त्यात वाहून घेतले नाही. त्यांनी तिथेही शाकाहाराचा आग्रह धरला आणि भारतीय संस्कृती जपली. त्यांनी भगवद्गीतेसारख्या ग्रंथांचा अभ्यास तिथेच केला.१८९३ हे वर्ष गांधीजींच्या आयुष्यातील सर्वात मोठे वळण घेऊन आले. एका व्यापाऱ्याच्या खटल्यासाठी ते दक्षिण आफ्रिकेला गेले. तिथे त्यांना भारतीयांवर होणाऱ्या वर्णभेदाची भीषणता अनुभवायला आली. एकदा ते पहिल्या वर्गाच्या डब्यातून प्रवास करत असताना एका गोऱ्या अधिकाऱ्याने त्यांना केवळ भारतीय असल्यामुळे आणि काळ्या वर्णाचा असल्यामुळे धक्के मारून ट्रेनमधून बाहेर फेकले. पिटरमॅरिट्झबर्ग स्टेशनवर त्या थंड रात्री प्लॅटफॉर्मवर बसून गांधीजींनी रडण्यापेक्षा लढण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी तिथल्या भारतीय मजुरांना संघटित करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी पाहिले की भारतीयांना मतदानाचा अधिकार नाही, त्यांना फुटपाथवरून चालता येत नाही, रात्री नऊ नंतर घराबाहेर पडता येत नाही. या अन्यायाविरुद्ध त्यांनी सत्याग्रह नावाचे एक नवे अस्त्र शोधून काढले. सत्यासाठी आग्रह धरणे म्हणजे सत्याग्रह. समोरच्याला न दुखावता, त्याचा द्वेष न करता केवळ सत्याच्या बळावर आणि स्वतः कष्ट सोसून त्याचे हृदयपरिवर्तन करणे हा त्यामागचा विचार होता. एकवीस वर्षे त्यांनी दक्षिण आफ्रिकेत लढा दिला आणि तिथे भारतीयांना सन्मान मिळवून दिला. तिथेच ते मोहनदासचे महात्मा झाले.१९१५ मध्ये जेव्हा ते भारतात परतले तेव्हा गोपाल कृष्ण गोखले यांनी त्यांना सांगितले की आधी संपूर्ण भारत फिरा आणि देशाला समजून घ्या. गांधीजींनी तिसऱ्या वर्गाच्या डब्यातून संपूर्ण भारताची यात्रा केली. त्यांनी पाहिले की देश गुलामगिरीत आहे पण त्याहून अधिक तो गरिबी, अस्पृश्यता आणि अज्ञानात आहे. त्यांनी ठरवले की केवळ इंग्रजांना घालवून उपयोग नाही तर देशाला आतूनही शुद्ध करावे लागेल.१९१७ मध्ये बिहारच्या चंपारण्य येथे त्यांनी आपला भारतातील पहिला सत्याग्रह केला. तिथे इंग्रजांनी शेतकऱ्यांना जबरदस्तीने निळीची शेती करायला लावली होती. गांधीजींनी तिथे जाऊन शेतकऱ्यांची बाजू घेतली आणि इंग्रज सरकारला माघार घ्यायला लावली. त्यानंतर खेडा आणि अहमदाबाद येथील मिल मजुरांच्या लढ्याने त्यांना जनतेचा नेता बनवले. १९२० मध्ये त्यांनी असहकार आंदोलनाची हाक दिली. त्यांनी देशाला सांगितले की ब्रिटिश सरकारच्या शाळा, कॉलेज, कचेऱ्या आणि परदेशी कपड्यांवर बहिष्कार टाका. लोकांनी आपल्या लाखो रुपयांच्या परदेशी कपड्यांची होळी केली. हा देशाच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील पहिला असा जनआंदोलन होता ज्यात हिंदू, मुस्लिम, स्त्रिया, लहान मुले सगळेच सहभागी झाले होते.पण गांधीजींच्या आयुष्यातील सर्वात तेजस्वी क्षण म्हणजे १९३० सालची दांडी यात्रा. इंग्रजांनी मिठावर कर लावला होता. समुद्राचे मीठ जे निसर्गाने मोफत दिले आहे त्यावरही भारतीयांना कर द्यावा लागत होता. गांधीजींनी याविरुद्ध बंड करण्याचे ठरवले. १२ मार्च १९३० रोजी ते आपल्या ७८ अनुयायांसह अहमदाबादच्या साबरमती आश्रमातून दांडीच्या समुद्रकिनाऱ्याकडे निघाले. ३८४ किलोमीटरचा प्रवास ते २४ दिवस पायी चालले. रोज गावागावात लोक त्यांच्यात सामील होत गेले. ६ एप्रिलला दांडीच्या किनाऱ्यावर पोहोचून त्यांनी समुद्राच्या पाण्यापासून मीठ बनवले आणि इंग्रजांच्या कायद्याचे उल्लंघन केले. एका चिमूटभर मिठाने त्यांनी ब्रिटिश साम्राज्याच्या पायाखालची जमीन सरकवली. या एका आंदोलनाने महात्मा गांधी हे जगभरात चर्चेचा विषय बनले.त्यानंतर १९४२ मध्ये त्यांनी भारत छोडो आंदोलनाची हाक दिली. यावेळी त्यांचा मंत्र होता करेंगे या मरेंगे. म्हणजेच करू किंवा मरू. देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्याशिवाय आता मागे हटायचे नाही हा त्यांचा निर्धार होता. या आंदोलनात त्यांना तुरुंगात टाकण्यात आले पण देशभरात उठाव झाला आणि शेवटी १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी देश स्वतंत्र झाला.गांधीजींना केवळ स्वातंत्र्य नको होते तर त्यांना खऱ्या अर्थाने स्वराज्य हवे होते. स्वराज्य म्हणजे केवळ इंग्रजांना घालवणे नव्हे तर स्वतःवर राज्य करणे. त्यासाठी त्यांनी अनेक रचनात्मक कार्यक्रम देशासमोर ठेवले. त्यापैकी स्वच्छता हा त्यांच्या सर्वात जवळचा विषय होता. ते नेहमी म्हणत की स्वातंत्र्यापेक्षा स्वच्छता अधिक महत्त्वाची आहे. ते स्वतः आपला संडास स्वतः साफ करत असत. आश्रमात नवीन आलेल्या प्रत्येकाला संडास साफ करण्याचे काम करावेच लागे. आज जेव्हा आपण स्वच्छ भारत अभियानाबद्दल बोलतो तेव्हा तो गांधीजींच्याच विचारांचा वारसा आहे.त्याचप्रमाणे स्वदेशी आणि स्वावलंबन हा त्यांच्या जीवनाचा मूलमंत्र होता. त्यांनी चरख्याला केवळ सूत कातण्याचे यंत्र मानले नाही तर तो स्वावलंबनाचे आणि स्वाभिमानाचे प्रतीक मानला. प्रत्येक गावाने आपल्या गरजा स्वतः पूर्ण केल्या पाहिजेत, परदेशी मालावर अवलंबून राहू नये असे त्यांचे म्हणणे होते. आजच्या मेक इन इंडिया आणि आत्मनिर्भर भारताच्या संकल्पनेत त्यांच्याच विचारांचे प्रतिबिंब आहे. त्यांनी सांगितले होते की भारताचा आत्मा हा त्याच्या खेड्यांमध्ये आहे. खेडी समृद्ध झाली तरच देश समृद्ध होईल.अस्पृश्यता निवारण हे त्यांच्या आयुष्याचे आणखी एक ध्येय होते. ते हरिजनांना देवाची माणसे म्हणत. त्यांनी स्वतः हरिजन वस्तीत राहून त्यांच्यासोबत जेवण केले. देवाने सर्व माणसे समान बनवली आहेत, कोणीही उच्च नाही आणि कोणीही नीच नाही असे त्यांचे ठाम मत होते. स्त्रियांच्या बाबतीतही ते तितकेच पुरोगामी होते. त्यांनी स्त्रियांना स्वातंत्र्यलढ्यात आघाडीवर आणले. कस्तुरबा, सरोजिनी नायडू यांच्यासारख्या अनेक महिलांनी त्यांच्या हाकेला प्रतिसाद दिला.सत्य आणि अहिंसा हे त्यांच्या जीवनाचे दोन डोळे होते. त्यांच्या मते सत्य हाच देव आहे. सत्याच्या मार्गावर चालताना कितीही कष्ट आले तरी त्यापासून ढळू नये असे त्यांचे सांगणे होते. अहिंसा म्हणजे केवळ कोणाला न मारणे इतकेच नाही तर मनातही कोणाबद्दल द्वेष, मत्सर आणि राग न ठेवणे ही खरी अहिंसा आहे. आज जेव्हा जगभरात युद्ध आणि दहशतवादाने थैमान घातले आहे तेव्हा गांधीजींचा अहिंसेचा मार्गच जगाला शांततेचा संदेश देऊ शकतो. मार्टिन ल्युथर किंग ज्युनियर आणि नेल्सन मंडेला यांच्यासारख्या जागतिक नेत्यांनी गांधीजींच्याच अहिंसेच्या मार्गाने आपापल्या देशात क्रांती घडवून आणली.आजच्या तरुण पिढीसाठी गांधीजींचे विचार अधिक महत्त्वाचे आहेत. आजच्या सोशल मीडियाच्या आणि झटपट यशाच्या युगात तरुणांनी गांधीजींकडून संयम, चिकाटी आणि मूल्यनिष्ठा शिकण्याची गरज आहे. साधी राहणी आणि उच्च विचारसरणी, गरजा कमी करणे हेच खरे सुख आहे हे त्यांनी आपल्या जीवनातून दाखवून दिले. त्यांच्याकडे फारशी संपत्ती नव्हती, त्यांच्याकडे मोठे बंगले नव्हते पण त्यांच्याकडे संपूर्ण जगाला प्रेरणा देणारे विचार होते.३० जानेवारी १९४८ रोजी दिल्लीच्या बिर्ला भवनात प्रार्थना सभेला जात असताना नथुराम गोडसेने त्यांच्यावर तीन गोळ्या झाडल्या आणि हे राम म्हणत त्यांनी आपला देह ठेवला. त्यांचे शरीर संपले पण त्यांचे विचार आजही अमर आहेत. त्यामुळेच संयुक्त राष्ट्र संघाने २ ऑक्टोबर हा दिवस आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन म्हणून घोषित केला आहे. आज जयंतीच्या दिवशी आपण केवळ त्यांच्या पुतळ्याला हार घालून थांबू नये तर त्यांच्या विचारांना आपल्या आचरणात आणण्याचा प्रयत्न करूया. दररोज एक खोटे टाळूया, एका गरजूला मदत करूया, आपला परिसर स्वच्छ ठेवूया आणि कोणाचाही द्वेष न करण्याचा संकल्प करूया. हिच महात्मा गांधींना खरी श्रद्धांजली ठरेल.